TATRY · ZAKOPANE
Zakopane. Jak wieś nabierała miejskich funkcji
Ferdynand Hoesick pamiętał Zakopane, w którym po zmroku chodzono z latarkami. Gdy pisał o nim w 1898 roku, na Krupówkach widział już sklepy, chodniki i aptekę. Główna ulica dawała mu wrażenie miasta, choć miejscowość nadal była wsią.
Obok gospodarstw i pracy w Kuźnicach pojawiały się pokoje dla gości, sklepy, poczta i w końcu kolej. Gdy w 1933 roku urzędowo podniesiono Zakopane do rzędu miast, wiele z tych zmian miało już za sobą dziesięciolecia.
Polana, prawa i najstarsze zapisy
Za początek Zakopanego często uznaje się rok 1578, z którym wiązano przywilej Stefana Batorego. Sam dokument się nie zachował; znamy go z późniejszych przekazów. Nie daje więc pewnej daty założenia wsi.
Maciej Krupa przytacza wcześniejszą od innych znanych zapisów wzmiankę z kroniki parafii w Czarnym Dunajcu: w 1605 roku wśród zarębków wymieniono „Zakopana”. Tę informację znamy z jego opracowania — rękopisu kroniki nie sprawdzono tu bezpośrednio.
Kolejny zapis pozwala zobaczyć konkretnych ludzi. W 1616 roku przed sądem w Nowym Targu stanęły Agnieszka Rubzdelowa i jej synowa Elżbieta, obie wdowy z Maruszyny. Przedstawiły dokument potwierdzający zapłatę 70 złotych za polanę „którą zowią Zakopane”. Zapłata miała nastąpić 20 września 1615 roku, a sprawę wpisano do księgi 7 września 1616 roku. Te dwie daty dotyczą różnych czynności.
W 1670 roku król Michał Korybut Wiśniowiecki potwierdził zakopiańskim poddanym prawa do gruntów, lasów i pastwisk. Akt odwoływał się do wcześniejszych uprawnień mieszkańców, nie opowiadał o zakładaniu osady od początku. Znamy go z reprodukcji i transkrypcji opublikowanych w 1901 roku.
Ziemia, Kuźnice i nowe zajęcia
W wydaniu z 1872 roku Maria Steczkowska pisała, że zakopiański owies nieraz przykrywał śnieg, zanim zdążył dojrzeć. Jej opis prowadzi od pól i pastwisk do zarobków poza gospodarstwem: pracy w kopalniach i fabrykach oraz przewozu rudy.
Jednym z miejsc tej pracy były położone wyżej Kuźnice. Przy hucie i fabrykach stały dwór, domy urzędników górniczych i zajazd. Zakłady były związane z Homolaczami; ich dzieje opisuję szerzej w artykule o dawnym gwarectwie i ostatnim młocie nad Bystrą.
Steczkowska pisała już jednak o podupadłych fabrykach i Podhalanach wyjeżdżających sezonowo za pracą. Dostrzegła też zajęcie, które przynosiło coraz więcej przyjezdnych:
Niektórzy Zakopianie trudnią się także furmanką od czasu jak więcej osób jeździ dla zwiedzenia Tatrów lub na żentycę do Zakopanego.
Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, 1872
Przyjezdni nie pojawili się tu dopiero wraz z Chałubińskim. Seweryn Goszczyński przebywał w Zakopanem w 1832 roku, a Eugeniusz Janota wydał przewodnik po Tatrach w 1860 roku. Tytus Chałubiński pomógł miejscowości zyskać większy rozgłos. W jego wyprawach uczestniczyli miejscowi przewodnicy, a ruch gości dawał zajęcie także furmanom i gospodarzom wynajmującym izby.
Stacja klimatyczna i miejskie zarządzanie
Do Zakopanego przyjeżdżano dla górskiego powietrza i na żentycę — serwatkę z mleka owczego, którą pito podczas kuracji. Gość mógł zamieszkać w wynajętej izbie. Wraz z przyjezdnymi przybywało jednak spraw, których nie dało się rozwiązać w jednym gospodarstwie: trzeba było zadbać o drogi, kwatery i porządek w miejscowości.
Odpowiedzią była stacja klimatyczno-lecznicza. Jej statut uchwalono w Zakopanem 25 sierpnia 1885 roku, a 3 października zatwierdziło go c.k. Namiestnictwo we Lwowie. Druk ukazał się w 1886 roku.
Stacja nie była jednym sanatorium. Statut wyznaczał jej obszar i określał, kto ma się nim zajmować: wydział gospodarczy z udziałem przedstawicieli gminy, lekarz stacji oraz komisarz rządowy. Zakopane nadal pozostawało wsią, ale pobyt gości wymagał już wspólnych zasad.
Wydział gospodarczy miał dbać między innymi o drogi i kładki, prowadzić spis kwater oraz oświetlać tę część wsi, w której przebywali goście. Statut przewidywał też porządek wśród furmanów, o których pisała wcześniej Steczkowska: mieli otrzymywać książeczki polecające ważne przez jeden rok.
Gdzie Hoesick zobaczył miasto w dużej wsi?
Ferdynand Hoesick porównywał Zakopane, które widział w 1898 roku, z miejscowością zapamiętaną sprzed około piętnastu lat. Wtedy przyjezdni wynajmowali na lato izby w góralskich domach, a „hotel” Riegelhaupta był karczmą z pokojami obok stajni.
Samo Zakopane miało charakter dużej wsi.
Ferdynand Hoesick, „Zakopane”, tekst napisany w 1898 roku
W tamtym Zakopanem poczta mieściła się w parterowym domu przy Krupówkach. Listy i telegramy roznosił góral Kuba, który — jak zapisał Hoesick — nie umiał czytać. Autor dodawał, że mimo to nikt nie narzekał na doręczanie poczty.
W opisie z 1898 roku pojawiają się już trzy hotele, pensjonaty w willach i dwukonny omnibus kursujący do Jaszczurówki. Na Krupówkach Hoesick wymieniał chodniki, szkołę rzeźbiarską i koronkarską, telefony, a nawet szewca przedstawionego jako przybyły „z Paryża”. Wśród tych usług główna ulica robiła na nim inne wrażenie:
Wyszedłszy na Krupówki […] ma się wrażenie, że się jest w mieście.
Ferdynand Hoesick, „Zakopane”, tekst napisany w 1898 roku
Połączenie kolejowe z 1899 roku
Jeszcze w tekście napisanym w 1898 roku Hoesick opisywał podróż, w której po dojechaniu koleją do Chabówki dalszą drogę do Zakopanego pokonywano góralską furą albo powozem. Rok później pociąg docierał już do samej miejscowości.
O doprowadzenie torów zabiegał między innymi Władysław Zamoyski, właściciel dóbr zakopiańskich od 1889 roku. W 1896 roku otrzymał koncesję na budowę i eksploatację linii Chabówka–Zakopane. Połączenie otwarto dla ruchu 25 października 1899 roku. Zakopane miało już wtedy hotele, pensjonaty i stację klimatyczną — kolej ułatwiła dotarcie do istniejącego letniska.
W listopadzie Przegląd Zakopiański drukował rozkład pociągów do Zakopanego. Na tej samej stronie podawał też godziny i opłaty karetek pocztowych do Chabówki. Nowa linia nie usunęła z dnia na dzień drogowego sposobu podróży, który opisywał Hoesick.
Kiedy wieś stała się „letnią stolicą” i miastem?
W sierpniu 1902 roku Przegląd Zakopiański nazwał Zakopane „letnią stolicą Polski”. Autor pisał jednak o tym określeniu z dystansem. Obok osób przyjeżdżających dla zdrowia widział gości, których przyciągała moda i „sezonowe wrażenia”. Przydomek mówił o popularności Zakopanego, nie o jego urzędowym statusie.
Rosnący ruch w Tatrach wymagał także zorganizowanej pomocy. W 1909 roku powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Wśród pierwszych ratowników byli miejscowi przewodnicy i taternicy. Zakopane przyciągało przyjezdnych, ale ludzie związani z miejscem tworzyli też instytucje potrzebne do bezpiecznego poruszania się po górach.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 18 października 1933 roku podniosło gminę Zakopane do rzędu miast. Hoesick miał wrażenie, że znalazł się w mieście, spacerując po Krupówkach już w 1898 roku. Na decyzję zapisaną w Dzienniku Ustaw Zakopane czekało jeszcze trzydzieści pięć lat.
O źródłach
Przy najstarszych dziejach Zakopanego trzeba rozdzielić późniejsze przekazy od dokumentów, które można dziś obejrzeć. Aktu z 1578 roku nie odnaleziono w sprawdzonych materiałach. Zapis dotyczący polany i zapłaty z lat 1615–1616 przywołuję za Maciejem Krupą, który wskazuje jego miejsce w księdze sądowej; samych kart rękopisu nie sprawdzono. Akt z 1670 roku znamy z reprodukcji i transkrypcji opublikowanych w 1901 roku. Nie udało się potwierdzić, gdzie znajduje się dziś opisany wówczas egzemplarz.
O pracy mieszkańców, Kuźnicach i obsłudze przyjezdnych pisze Maria Steczkowska. Ferdynand Hoesick zestawił pamięć o wcześniejszym pobycie z Zakopanem, które oglądał pod koniec XIX wieku. Jego opis Krupówek pokazuje miejskie funkcje głównej ulicy, ale pozostaje spojrzeniem przyjezdnego, nie obrazem całej miejscowości. Daty uchwalenia i zatwierdzenia statutu stacji klimatycznej pochodzą z druku wydanego w 1886 roku.
Roczniki Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego pokazują skalę ruchu gości, lecz ich zestawień nie łączę w jeden szereg liczbowy. Datę otwarcia kolei podaje opracowanie Urzędu Miasta Zakopane, a rozkład w Przeglądzie Zakopiańskim z 1899 roku potwierdza działające już połączenie. W numerze tego pisma z 1902 roku występuje określenie „letnia stolica Polski” — jest to sprawdzony zapis, nie dowód pierwszego użycia przydomka. Informację o powstaniu TOPR w 1909 roku podaje Muzeum Tatrzańskie. Podstawą informacji o podniesieniu Zakopanego do rzędu miast jest rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 1933 roku.
Bibliografia
- Stanisław Eljasz-Radzikowski, „Zakopane przed stu laty”, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. XXII, Kraków 1901, s. 105–112, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
- Walery Eljasz-Radzikowski, Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, Poznań 1870.
- Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, Petersburg 1853.
- Ferdynand Hoesick, „Zakopane”, w: Szkice i opowiadania historyczno-literackie, Warszawa 1900, tekst napisany w 1898 roku.
- Eugeniusz Janota, Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, Kraków 1860.
- Maciej Krupa, Kroniki zakopiańskie, Wołowiec–Zakopane 2015, rozdział „1616. Jan Rubzdel i polana Zakopane”.
- Wojciech Szatkowski, „112. rocznica powstania TOPR. Galeria starych zdjęć”, Muzeum Tatrzańskie, 29 października 2021 roku.
- Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, sprawozdania i zestawienia ruchu gości: rocznik 1893 oraz rocznik 1894.
- Przegląd Zakopiański, nr 18 z 30 listopada 1899 roku, s. 7 — rozkład jazdy pociągów.
- Przegląd Zakopiański, nr 34 z 21 sierpnia 1902 roku, s. 325 — określenie „letnia stolica Polski”.
- Józef Rafacz, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1935, s. 13.
- Statut klimatycznej stacyi leczniczej w Zakopanem, Kraków 1886.
- Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, Kraków 1872.
- Urząd Miasta Zakopane, „Szlak Zamoyskiego” — data otwarcia linii kolejowej Chabówka–Zakopane dla ruchu.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 18 października 1933 roku, Dz.U. 1933 nr 81 poz. 596.