KARKONOSZE
Historia Karkonoszy. Góry pracy, dróg i zmienionej pamięci
W 1567 roku Simon Hüttel, kronikarz miasta Trautenau (dzisiejszego Trutnova), zapisał wypłaty dla ludzi pracujących w pobliskich lasach po południowej stronie Karkonoszy. Wspomniał też o klauzach — budowlach, które piętrzyły wodę wykorzystywaną do spławiania drewna. Dwa lata później sam uczestniczył w mierzeniu górskiego terenu pod kolejne urządzenia wodne.
Las wprawiony w ruch
Przy sprowadzaniu drewna liczył się przebieg potoków i kształt stoków. Trzeba było znaleźć miejsca na urządzenia, które pozwolą wykorzystać wodę do transportu. Pomiary, w których uczestniczył Hüttel, pokazują tę mniej oczywistą część pracy w lesie.
Budy: domy i nocleg dla wędrowców
W książce wydanej w 1736 roku w Hirschbergu (dzisiejszej Jeleniej Górze) budami nazwano pojedyncze zamieszkane domy w górach. Jedna z opisanych bud dawała wędrowcom miejsce odpoczynku. Autor wspomniał też o księgach, do których wpisywali się goście bud i osoby wchodzące na Schneekoppe, dzisiejszą Śnieżkę.
W 1841 roku Karl Herloßsohn opisał nową śląską budę działającą przez cały rok. Były w niej izby mieszkalne, stajnie i poddasza; część podróżnych nocowała na sianie. Pod jednym dachem mieszkali ludzie, trzymano zwierzęta i przyjmowano gości.
Nie każda buda oferowała nocleg. Były to zamieszkane górskie domy, w których gospodarowano; przyjmowanie podróżnych mogło być jedną z ich funkcji. Słowo „buda” nie oznacza więc po prostu dawnego schroniska.
Dla osób ruszających w góry od strony śląskiej jednym z punktów wyjścia był Warmbrunn, dzisiejsze Cieplice Śląskie-Zdrój. W uzdrowisku można było znaleźć nocleg, informacje i pomoc przed dalszą drogą.
Kolej, przewodnik i nowa skala podróży
Na początku XX wieku podróż w Karkonosze można było zaplanować jeszcze przed wyjazdem. Przewodnik Griebena z lat 1909–1910 zestawiał stacje i połączenia kolejowe z opisami dróg oraz bud. Przyjezdny mógł wybrać dojazd do podnóża, trasę pieszą i miejsce noclegu.
Wędrowcy zatrzymywali się w budach już wcześniej. Kolej i drukowany przewodnik ułatwiały teraz połączenie dojazdu, wycieczki i noclegu w jedną zaplanowaną podróż.
Po obu stronach pasma działały też stowarzyszenia turystyczne. Po stronie śląskiej jednym z nich było Riesen- und Iser-Gebirgs-Verein, stowarzyszenie karkonosko-izerskie; po południowej działało austriackie stowarzyszenie karkonoskie. Zajmowały się drogami, znakowaniem, budami i zachęcaniem do przyjazdu.
Przewodniki oraz pisma stowarzyszeń wybierały miejsca, które pokazywały przyjezdnym. Pomagały znaleźć drogę, a zarazem wpływały na to, które części Karkonoszy trafiały do opowieści o regionie.
Buda wymieniona w przewodniku mogła być jednocześnie czyimś domem i miejscem pracy. Trzeba było dostarczać do niej żywność i opał.
Po 1918 roku: granica i spór o nazwy
Po I wojnie światowej główny grzbiet nadal był granicą państwową. Po jego północnej stronie pozostały Niemcy, a po południowej miejsce Austro-Węgier zajęła Czechosłowacja. Tam czesko- i niemieckojęzyczne środowiska spierały się o nazwy, oznakowanie i sposób przedstawiania gór.
Po północnej, śląskiej stronie wciąż działał Riesen- und Iser-Gebirgs-Verein. W numerze jego pisma Der Wanderer im Riesengebirge z 1925 roku wymieniano oddziały stowarzyszenia i pisano o turystyce zimowej. Granica państwowa nie zatrzymała pracy ludzi, którzy wytyczali trasy i zachęcali do wędrówek po tej stronie pasma.
Niemieckie Riesengebirge i czeskie Krkonoše oznaczały te same góry. W przewodniku czy na znaku wybór nazwy mógł jednak mówić również o języku i środowisku, które przedstawiało region. Ten międzywojenny układ skończył się w 1938 roku: do 1945 główny grzbiet nie był już granicą państwową.
Po 1945 roku: budy, nazwy i nowi gospodarze
Po wojnie północne Karkonosze znalazły się w Polsce. Niemieckich mieszkańców wysiedlano z obu stron pasma, a do górskich miejscowości przybywali polscy i czescy osadnicy. Budy i drogi pozostawały, ale wielu ludzi, którzy znali je z codziennej pracy, już tu nie było.
Zmiana była widoczna także na szlaku. Po polskiej stronie usuwano niemieckie drogowskazy, a budy otrzymywały nowe nazwy i nowych zarządców. Oznakowanie tras odnawiano wolniej niż na południu. W 1951 roku polscy działacze turystyczni zdecydowali się przyjąć stosowany po czeskiej stronie system malowanych pasów.
Przed wojną północ miała silne zaplecze uzdrowiskowe, kolejowe i turystyczne. Po 1945 roku ruch turystyczny szybciej odradzał się jednak na południu: tam ponownie otwarto większość górskich bud, na północy tylko około połowy. Pod koniec 1947 roku polskie służby graniczne ograniczyły też dostęp do części grzbietu. Szerszy dostęp dla indywidualnych turystów przyszedł dopiero w 1956 roku.
Dwa parki narodowe w Karkonoszach
Po wojnie po obu stronach grzbietu powołano parki narodowe, choć dzieliły je cztery lata:
- 1959 — rozporządzeniem Rady Ministrów z 16 stycznia utworzono Karkonoski Park Narodowy po polskiej stronie;
- 1963 — rozporządzeniem nr 41/1963 powołano Krkonošský národní park po stronie czechosłowackiej.
Parki objęły góry, w których były już budy, drogi i znakowane szlaki. Ich utworzenie nie zakończyło historii pracy i podróży w Karkonoszach; zmieniło zasady, według których można było dalej z nich korzystać.
Nota źródłowa
Kronikę Simona Hüttla, druk podróżny z 1736 roku i opis Karla Herloßsohna z 1841 roku sprawdziłem na skanach. Kronika dotyczy pracy w lasach koło Trautenau, dzisiejszego Trutnova, a nie całych Karkonoszy. Dwa późniejsze teksty pokazują wybrane budy i doświadczenia wędrowców, nie wszystkie górskie domy.
Przewodnik Griebena z lat 1909–1910 pokazuje, jak można było połączyć podróż koleją z pieszą drogą i noclegiem. Numer Der Wanderer im Riesengebirge z 1925 roku dokumentuje działalność stowarzyszenia po śląskiej stronie pasma; nie mówi, jak organizowano turystykę w ówczesnej Czechosłowacji.
Zmiany po 1918 i 1945 roku oraz powojenne różnice między obiema stronami gór przedstawiam na podstawie badań Stanislava Holubca i tomu Krkonoše a jejich lidé v běhu času. Daty utworzenia parków narodowych pochodzą z rozporządzeń z 1959 i 1963 roku.
Bibliografia
Źródła i druki bliskie epoce
- Hüttel Simon, Chronik der Stadt Trautenau (1484–1601), wyd. Ludwig Schlesinger, Praga 1881; elektroniczny reprint JBC 2006.
- Vergnügte und Unvergnügte Reisen auf das Weltberuffene Schlesische Riesen-Gebirge, Hirschberg 1736.
- Herloßsohn Karl, Wanderungen durch das Riesengebirge und die Grafschaft Glatz, Lipsk 1841.
- Griebens Reiseführer: Riesengebirge, wydanie małe, 1909/1910.
- Der Wanderer im Riesengebirge. Organ des Riesen- und Iser-Gebirgs-Vereins, 1925, nr 1.
- Rozporządzenie Rady Ministrów z 16 stycznia 1959 r. w sprawie utworzenia Karkonoskiego Parku Narodowego, Dz.U. 1959 nr 17 poz. 90.
- Vládní nařízení č. 41/1963 Sb. o zřízení Krkonošského národního parku.
Opracowania
- Holubec Stanislav, „Na bitevní čáře.“ Česko-německé zápasy o Krkonoše 1890–1938, „Moderní dějiny” 25/2, 2017, s. 1–37.
- Holubec Stanislav, České a polské Krkonoše 1945–1963: Mezi ochranou přírody a modernizací, „Český časopis historický” 120, nr 3–4, 2022, s. 777–834.
- Krkonoše a jejich lidé v běhu času: prameny, paměť, interpretace ve 20. století, red. Jan Slavíček i Jiří Kohoutek, Praga 2022.