TATRY · NAZWY MIEJSC W TATRACH
Skąd nazwa Łysa Polana? Odkryte miejsce nad Białką
Łysa Polana leży dziś przy drodze do Morskiego Oka i dawnym przejściu granicznym nad Białką. W zapisie Seweryna Goszczyńskiego z podróży w 1832 roku nazwa odnosi się do samej polany, u stóp Wołoszyna.
Krótka odpowiedź
Najpewniej słowo „łysa” wskazywało na otwartą polanę nad Białką, wyróżniającą się wśród lasów. Dawni podróżni opisywali tam łąkę i pasące się bydło, ale nie zapisali, dlaczego teren był bezleśny ani kto nadał mu nazwę.
„Polana zwana Łysą”
Goszczyński jechał ku Morskiemu Oku wśród świerkowego lasu. Białkę widział między drzewami tylko od czasu do czasu. Dalej zanotował:
Na raz ujrzeliśmy się na Polanie zwanéj Łysa, przy brzegu Białki, u stóp Wołoszyna.
Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, zapis z 1832 roku, wyd. 1853
Co oznaczała „łysa”?
Wielki słownik języka polskiego PAN objaśnia „łyse” pole jako pozbawione roślinności. Na Łysej Polanie nie chodziło jednak o gołą ziemię. Nazwa mogła odnosić się do otwartego miejsca bez drzew, widocznego pośród świerkowego lasu.
Walery Eljasz pisał w 1870 roku o dużej polanie z szałasami, bydłem i szopami na siano. Maria Steczkowska opisała później kwiecistą łąkę, szałas i pasterzy na zachodnim brzegu Białki.
Steczkowska wspomniała też o spalonym lesie, ale po wschodniej stronie rzeki. Nie łączyła tego pożaru z nazwą polany leżącej na przeciwległym brzegu.
Polana przy moście i drodze
W 1870 roku Walery Eljasz opisał dużą polanę z szałasami i szopami na siano. Tuż za nią podróżni przekraczali most na Białce i jechali ku Jaworzynie Spiskiej, leżącej wówczas po stronie węgierskiej.
Z czasem Łysa Polana stała się także punktem na planie nowej drogi. Sprawozdanie Towarzystwa Tatrzańskiego z 1893 roku mówi o budowie siedemnastokilometrowego odcinka z Zakopanego do Łysej Polany. Dalszą historię dojazdu ku jezioru opisuję w artykule o dawnej drodze z Palenicy Białczańskiej nad Morskie Oko.
W przewodniku z 1925 roku przy Łysej Polanie były już żelazny most graniczny, polskie i czechosłowackie placówki celne oraz rozdroże. Stąd jechało się ku Jaworzynie albo ruszało w stronę Doliny Białej Wody i Morskiego Oka. Dawna nazwa łąki służyła teraz również do wskazania miejsca przeprawy i wyboru dalszej drogi.
Więcej historii tatrzańskich nazw znajdziesz w dziale „Nazwy miejsc w Tatrach”.
O źródłach
Goszczyński opisał wyprawę z 1832 roku w książce wydanej w 1853 roku. Starszą formę „polana zwana łysą”, przypisaną relacji Ambrożego Grabowskiego z 1826 roku, odnotowała Agnieszka Jurczyńska-Kłosok. Pierwodruku Grabowskiego nie sprawdziłem bezpośrednio, dlatego cytat w artykule pochodzi z książki Goszczyńskiego, a nie z wcześniejszej relacji.
Znaczenie słowa „łysy” sprawdziłem w słowniku PAN, a wygląd polany — w opisach Marii Steczkowskiej i Walerego Eljasza. Odczytanie nazwy jako określenia otwartego terenu pozostaje interpretacją: żaden z tych autorów nie wyjaśnił wprost, kto nadał polanie nazwę. Steczkowska umieściła spalony las na przeciwległym brzegu Białki i nie wiązała pożaru z nazwą.
Most opisał Eljasz w 1870 roku. O budowie drogi do Łysej Polany mówi sprawozdanie Towarzystwa Tatrzańskiego z 1893 roku, a most graniczny i placówki celne pokazuje przewodnik Janusza Chmielowskiego i Mieczysława Świerza z 1925 roku.
Bibliografia
- Ambroży Grabowski, Kilka godzin pobytu w Tatrach nad jeziorami Morskie Oko i Czarny Staw w Galicji w Cyrkule Sandeckim, „Dziennik Warszawski”, t. III, nr 10, Warszawa 1826, s. 333–346 — wcześniejszy zapis wskazany w opracowaniu językoznawczym; pierwodruk pozostaje do bezpośredniej kontroli.
- Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, Petersburg 1853, s. 203 — „Polana zwana Łysa” przy brzegu Białki.
- Wielki słownik języka polskiego PAN, hasło „łysy”, znaczenie: „pole” — „pozbawiony roślinności”.
- Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, Kraków 1858, s. 86 — opis Łysej w świetle zachodzącego słońca.
- Walery Eljasz, Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, Poznań 1870, s. 121 — polana zwana Łysą, szałasy, szopy na siano i most na Białce.
- Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, Kraków 1872, s. 88 — łąka, szałas, bydło i pasterze na zachodnim brzegu Białki; spalony las po stronie wschodniej.
- Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. XIV, Kraków 1893, s. IV — budowa drogi z Zakopanego do Łysej Polany.
- Janusz Chmielowski, Mieczysław Świerz, Tatry Wysokie. Przewodnik szczegółowy, t. I: Część ogólna – Doliny, Kraków 1925, s. 32 i 56 — most graniczny, placówki celne, gajownia i drogi od Łysej Polany.
- Agnieszka Jurczyńska-Kłosok, „Polionimia w tatrzańskiej oronimii”, „SŁOWO. Studia językoznawcze”, nr 15, 2024, s. 26 oraz 41 — zestawienie dawnych form nazwy i wskazanie zapisu Grabowskiego.