TATRY · NAZWY MIEJSC W TATRACH
Skąd nazwa Homry? Dawne Kuźnice pod dźwiękiem młotów
Homry były miejscową nazwą Kuźnic. Słowo należało do dawnego języka hutniczego i wiązało się z hamrami — kuźnicami oraz hutami żelaznymi. Nie powstało od nazwiska Homolaczów, choć rodzina przez dziesięciolecia zarządzała tutejszym zakładem i majątkiem.
Krótka odpowiedź
Maria Steczkowska zapisała w 1872 roku, że Kuźnice „wszyscy bez wyjątku z góralska Homrami nazywają”. Adam Antoni Kryński objaśniał później hamry jako kuźnice i huty żelazne w Zakopanem, a August Wrześniowski zanotował zwrot „iść w hamry”. Homry albo Hamry oznaczały zatem przemysłowe Kuźnice — nie jeden młot, pojedynczy budynek ani dwór Homolaczów. Zachowane zapisy nie pozwalają natomiast odtworzyć bez luk całej drogi tego słowa między językiem niemieckim, czeskimi robotnikami i miejscową gwarą.
„Z góralska Homrami”
Najbardziej bezpośredni zapis miejscowej nazwy pozostawiła Maria Steczkowska. Rozdział swojego przewodnika rozpoczęła słowami:
„Kuźnice zakopiańskie, które tu wszyscy bez wyjątku z góralska Homrami nazywają, przejąwszy tę nazwę niemiecką od robotników czeskich”.
Autorka zestawiła nazwę używaną w druku — Kuźnice — z formą, którą przypisywała miejscowym mieszkańcom. Zaraz potem opisała szeroką dolinę nad Bystrą, zabudowania fabryczne, dwór właściciela, domy urzędników górniczych i zajazd. Potok obracał koła maszyn, a jego szum mieszał się z łomotem młotów oraz brzękiem obrabianego żelaza.
W tym opisie Homry obejmują całą osadę przemysłową, nie tylko jedno urządzenie. Rdzeń nazwy prowadzi jednak do zakładu i wykonywanej w nim pracy.
Steczkowska uważała nazwę za niemiecką i pisała o pośrednictwie czeskich robotników. Zapisała w ten sposób objaśnienie znane w XIX wieku, ale nie pokazała całej drogi słowa. Nie podała czasu zapożyczenia ani kolejnych form, przez które miało ono przechodzić.
Co znaczyły hamry?
W 1884 roku językoznawca Adam Antoni Kryński zapisał: „hamry l. kuźnice, huty żelazne w Zakopanym”. Definicja łączyła wyraz bezpośrednio z miejscowym przemysłem żelaznym.
Rok później zoolog i badacz Podhala August Wrześniowski opublikował „Spis wyrazów podhalskich”. Na stronie 8 umieścił hasło „hamry, hangle, kuźnice”, a na stronie 24 przykład użycia przyimka „w” dla oznaczenia celu drogi: „jechać w Kraków, iść w hamry”.
Drugi zapis pokazuje, że słowo zachowywało się jak nazwa miejsca. W Hamry można było iść, a nie tylko oglądać pracujący hamr. Zestawienie go z relacją Steczkowskiej pozwala więc odróżnić znaczenie techniczne od zakresu nazwy: hutnicze słowo zaczęło określać Kuźnice jako cel drogi i osadę.
Najbliższy trop prowadzi do niemieckiego słowa „Hammer”, lecz nie znamy całej drogi, którą przeszło ono do miejscowej nazwy Homry. Sprawdzone teksty łączą tę rodzinę słów z kuźnicami i hutami, a Steczkowska wspomina o pośrednictwie czeskich robotników.
Homry, Hamry i Kuźnice
Steczkowska używała formy „Homrami”. Kryński i Wrześniowski zapisywali „hamry”. Stanisław Witkiewicz w 1891 roku rozpoczynał opis dawnej osady zdaniem: „w Hamrach zbierano się na wycieczkę”. Wokół stały wtedy podupadłe kuźnice, budynek zarządu, szkoła i dwór, a przy potoku leżały żużel oraz zardzewiałe bryły surowca.
Witkiewicz potwierdza szeroki zakres nazwy: Hamry były całym rozpoznawalnym miejscem, z którego wyruszano w góry. W 1923 roku Konstanty Stecki pisał jeszcze o „nazwie Kuźnic czyli Hamrów”, wymieniając ją wśród pozostałości dawnego zakładu obok budynków i stosów żużlu.
Zachowały się zatem warianty z „o” i „a”. Nie wiadomo, czy różnica wynikała z miejscowej wymowy, zapisu poszczególnych autorów czy przemian gwary. Forma „Homrami” na stronie Steczkowskiej jest wyraźna i nie ma podstaw, by poprawiać ją na „Hamrami”.
Po zamknięciu zakładów nazwa nie zniknęła jednego dnia. Witkiewicz używał jej wobec podupadłej osady, a Stecki przywoływał ją kilkadziesiąt lat później. W publicznej topografii zwyciężyły jednak Kuźnice.
Pochodzenie nazwy Kuźnice opisuję osobno w artykule „Skąd nazwa Kuźnice?”. Tutaj przedmiotem jest miejscowy wariant Homry/Hamry i jego hutnicze znaczenie.
Czy Homry pochodzą od Homolaczów?
Podobny początek obu słów może sugerować związek, ale nie potwierdza go żaden ze sprawdzonych zapisów. Steczkowska łączyła Homry ze słownictwem niemieckim i czeskimi robotnikami. Kryński oraz Wrześniowski tłumaczyli hamry przez kuźnice. Żaden z tych autorów nie wyprowadzał nazwy od właścicieli majątku.
Homolaczowie należą do historii ludzi zarządzających Kuźnicami i rozwijających zakład. Ich dzieje przedstawiam szerzej w artykule „Homolaczowie. Schody do nieistniejącego dworu”. Zbieżność kilku pierwszych liter nie jest dowodem wspólnego pochodzenia.
Kuźnice zostały na mapach. Homry przechowały odgłos młotów, które kiedyś poruszała Bystra.
Historię samego zakładu rozwijam w artykule „Kuźnice. Ostatni młot Starego Gwarectwa”. Więcej historii nazw znajduje się w dziale „Nazwy miejsc w Tatrach”.
O źródłach
Cytat Steczkowskiej został sprawdzony na skanie drugiego wydania z 1872 roku, s. 133. Autorka dokumentuje formę „Homrami” i własne objaśnienie jej drogi językowej, ale nie przedstawia dokumentu powstania nazwy.
Obraz zamieszczony w artykule łączy dwa fragmenty. Górny pochodzi z pracy Adama Antoniego Kryńskiego z 1884 roku, s. 215, a dolny ze strony 24 „Spisu wyrazów podhalskich” Augusta Wrześniowskiego z 1885 roku.
Strona 140 Na przełęczy Witkiewicza oraz strona 242 artykułu Steckiego zostały sprawdzone na skanach. Pierwsza pokazuje Hamry jako całą dawną osadę, druga dokumentuje pamięć nazwy Kuźnice/Hamry po zamknięciu zakładów.
Nie wykorzystuję jako dowodu pierwotnego informacji o „Hutach Hamerskich” z 1766 roku. Pojawia się ona we współczesnych opracowaniach, lecz w przeprowadzonej kwerendzie nie został sprawdzony dokument, na którym się opiera.
Bibliografia
- Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, Kraków 1872, s. 133–134 — Homry i opis osady
- Adam Antoni Kryński, „Gwara zakopiańska. Studyjum dyjalektologiczne”, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, t. X, Kraków 1884, s. 215 — „hamry”
- August Wrześniowski, „Spis wyrazów podhalskich”, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. X, Kraków 1885, s. 8 i 24 — „hamry” oraz „iść w hamry”
- Stanisław Witkiewicz, Na przełęczy. Wrażenia i obrazy z Tatr, Warszawa 1891, s. 140 — „w Hamrach” i opis dawnej osady
- Konstanty Stecki, „Z niedawnej przeszłości Kuźnic zakopiańskich”, Wierchy, R. 1, 1923, s. 242 — „nazwa Kuźnic czyli Hamrów”