TATRY · NAZWY MIEJSC W TATRACH
Skąd nazwa Kuźnice? Dawne kuźnice, Hamry i obróbka żelaza
Kuźnice zawdzięczają nazwę zakładom, w których wytapiano i obrabiano żelazo. Ruda schodząca z tatrzańskich kopalń trafiała tu do pieca, fryszerki, walcowni i pod młoty poruszane wodą Bystrej.
Nie był to jeden warsztat. Zakłady ciągnęły się wzdłuż doliny, a pomiędzy nimi stały domy pracowników, budynki administracyjne, karczma i dwór. Z tej przemysłowej osady pozostała nazwa w liczbie mnogiej.
Szerszą historię kuźnickiego hutnictwa, spustu żelaza i ostatniego młota nad Bystrą opisuję w artykule „Kuźnice. Ostatni młot nad Bystrą”. Tutaj pozostaję przy samej nazwie.
Krótka odpowiedź
Nazwa Kuźnice pochodzi od dawnych kuźnic — zakładów żelaznych wykorzystujących między innymi młoty napędzane kołami wodnymi. Liczba mnoga odpowiada wielu urządzeniom i zabudowaniom tworzącym rozciągnięty nad Bystrą ośrodek przemysłowy.
W publikacji wydanej w 1815 roku „kuźnice” występują jeszcze jako określenie działających tu zakładów. Maria Steczkowska w 1858 roku pisała już o „Kuźnicach zakopiańskich” jako nazwanym miejscu i osadzie. Żaden ze sprawdzonych zapisów nie wskazuje jednego momentu ani autora, który nadał osadzie tę nazwę.
Kuźnica była zakładem napędzanym wodą
Dzisiejsze słowo „kuźnia” może przywoływać obraz niewielkiego warsztatu z paleniskiem i kowadłem. Dawna kuźnica miała szersze znaczenie. Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje ją jako zakład, w którym wykonywano przedmioty z żelaza przy użyciu młota napędzanego kołem wodnym. Jako wyraz bliskoznaczny podaje „hamernię”.
Stanisław Staszic w książce wydanej w 1815 roku wymienił w Zakopanem „piec i kuźnice”. Rozdzielił urządzenie służące do wytopu rudy od zakładów jej dalszej obróbki. Zapisał rzeczownik pospolity w liczbie mnogiej — świadectwo rzeczywiście działających urządzeń, jeszcze bez pewności, czy „Kuźnice” były już utrwaloną nazwą całej osady.
Relacja Seweryna Goszczyńskiego z 1832 roku pozwala zobaczyć drogę surowca. Autor nazwał główny zakład „hamernią, czyli kuźnią żelaza” i zanotował, że rudę przywożono z kopalni położonej w grzbiecie Magury, dwie godziny drogi od hamerni. Stromizna była tak duża, że wozom przewożącym rudę zdejmowano tylne koła.
Wydobyta ruda trafiała do pieca, a uzyskany z niej metal oczyszczano i obrabiano. Ciężkich młotów nie podnoszono rękami. Poruszały je koła napędzane wodą Bystrej, dzięki czemu młot wznosił się i opadał na rozgrzane żelazo.
Od zakładów do nazwy osady
Wyraźny ślad nazwy miejsca przynosi pierwsze wydanie książki Marii Steczkowskiej z 1858 roku. Rozdział zatytułowała „Kuźnice zakopiańskie, polana Kalatówka i źródło Białego Dunajca”, a w pierwszym zdaniu pisała o „Kuźnicach zakopiańskich”.
Opis Steczkowskiej obejmuje liczne zabudowania fabryczne, dwór właściciela, domy urzędników górniczych i dom zajezdny. Bystra rozdzielała się na ramiona, obracała koła maszyn i zagłuszała swoim szumem łomot młotów oraz warczenie kół. Autorka nazywała całe to miejsce osadą.
Walery Eljasz-Radzikowski w przewodniku z 1870 roku pokazał również jego rozmiar. Droga prowadziła od pierwszej huty, obok „rzędu kuźnic”, mieszkań pracowników, karczmy i dworu, aż do „górnego końca kuźnic”. W innym miejscu pisał o domostwach górników oraz spienionych potokach, które poruszały „wszystkie kuźnice”.
Liczba mnoga nie była zatem ozdobą ani późniejszym przekształceniem pojedynczej nazwy. Odpowiadała widocznemu w dolinie zespołowi zakładów. Z czasem określenie urządzeń stało się nazwą całej osady.
Kuźnice, Hamry i Homry
W 1858 roku Steczkowska zapisała jeszcze jedno określenie tego samego miejsca. Twierdziła, że Kuźnice zakopiańskie wszyscy miejscowi nazywali „Homrami”. Ten sam zapis powtórzyła w drugim wydaniu swojej książki z 1872 roku.
Steczkowska przedstawiała „Homry” jako nazwę niemiecką przejętą od czeskich robotników. Jej objaśnienie jest świadectwem tego, jak rozumiano tę nazwę w XIX wieku, ale nie dokumentuje całej drogi, którą słowo przeszło między językami.
Związek znaczeniowy jest czytelny. Niemieckie Hammer oznacza młot, a hamry lub hamernie były zakładami wykorzystującymi młoty napędzane wodą. Również Wielki słownik języka polskiego PAN podaje „hamernię” jako wyraz bliskoznaczny dawnej kuźnicy.
Kuźnice i Homry nie oznaczały w relacji Steczkowskiej dwóch różnych osad. Były równoległymi określeniami tego samego miejsca: jedno wskazywało na kuźnicze zakłady, drugie przywoływało młoty pracujące nad Bystrą. Nie udało się natomiast ustalić, które miano pojawiło się wcześniej.
Historię form Hamry i Homry oraz dawnych młotów rozwijam osobno w artykule „Skąd nazwa Homry?”.
Piece wygasły, a woda przestała podnosić młoty. Liczba mnoga została: Kuźnice.
Ten artykuł należy do działu „Nazwy miejsc w Tatrach”, w którym oddzielam pochodzenie tatrzańskich nazw od legend i późniejszych objaśnień.
O źródłach
Staszic potwierdza istnienie wielu kuźnic w Zakopanem w publikacji z 1815 roku, ale posługuje się rzeczownikiem pospolitym. Nie jest to jeszcze jednoznaczny zapis nazwy osady. Fragment został sprawdzony bezpośrednio na skanie strony 105.
Goszczyński na stronach 285–286 wydania z 1853 roku nazywa hamernię „kuźnią żelaza” i opisuje przewóz rudy z Magury. Jego relacja potwierdza znaczenie słowa i powiązanie zakładu z kopalnią, ale używa liczby pojedynczej i nie rozstrzyga pochodzenia nazwy osady.
Steczkowska w pierwszym wydaniu swojej książki z 1858 roku używa formy „Kuźnice zakopiańskie” i opisuje całe miejsce jako osadę z zakładami oraz zabudowaniami. Drugie wydanie z 1872 roku zachowuje ten zapis i z niego pochodzi prezentowany skan.
Eljasz w 1870 roku potwierdza przestrzenny charakter ośrodka: wymienia rząd kuźnic, pierwszą hutę, górny koniec zakładów, domy pracowników, karczmę i dwór. Zestawione zapisy pokazują przejście od określenia wielu urządzeń do nazwy miejsca, ale nie podają aktu ani dokładnej daty nadania nazwy.
Bibliografia
- Stanisław Staszic, O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski, Warszawa 1815, s. 105 — „piec i kuźnice” w Zakopanem
- Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, Petersburg 1853: s. 285 — „hamernia, czyli kuźnia żelaza”; s. 286 — kopalnia w Magurze i transport rudy do hamerni
- Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, Kraków 1858, s. 102–103 — „Kuźnice zakopiańskie” oraz opis osady i zakładów
- Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, Kraków 1872, s. 133 — Kuźnice nazywane przez miejscowych „Homrami”
- Walery Eljasz-Radzikowski, Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, Poznań 1870: s. 158 — pierwsza huta, rząd kuźnic i górny koniec ośrodka; s. 168 — domostwa górników i potoki poruszające kuźnice
- Wielki słownik języka polskiego PAN, hasło „kuźnica” — dawne znaczenie wyrazu, synonim „hamernia” i pochodzenie słowa