TATRY
Skąd nazwa Gerlach? Od spiskiego Gerlachova po najwyższy szczyt Tatr
Nazwa najwyższej góry Tatr nie narodziła się na szczycie. Przyszła spod niego — od spiskiej wsi Gerlachov, nazywanej też Gerlsdorf i Gerlachfalva.
Dopiero później zaczęła oznaczać górę, której wierzchołek długo nie uchodził za najwyższy w całych Tatrach. Nazwą obejmowano różne fragmenty masywu, a sam Gerlach pojawiał się na mapach i w opisach w kilku językach oraz pod kilkoma nazwami politycznymi.
Krótka odpowiedź
Nazwa Gerlach pochodzi od leżącej u podnóża góry spiskiej miejscowości Gerlachov. Jej niemiecka nazwa brzmiała Gerlsdorf, a węgierska — Gerlachfalva.
Pochodzenie nazwy samej wsi jest mniej pewne. Najczęściej łączy się ją z imieniem Gerlach, lecz dostępne dokumenty nie pozwalają wskazać konkretnej osoby, od której miałaby zostać nazwana. Znacznie mocniej udokumentowana jest dalsza droga: od Gerlachova do nazwy szczytu.
Pomiary nadały tej nazwie nową rangę, ale jej nie stworzyły.
Nazwa przyszła spod góry
Przez stulecia Spisz był miejscem spotkania języków i tradycji nazewniczych. Ta sama miejscowość występowała w dokumentach między innymi jako Gerlachfalva, Gerlachfalu, Gerlsdorf, Gerlachowce, Gerľachov i Gerlachov.
Wszystkie te formy odnoszą się do tej samej wsi i zachowują ślad języków używanych na Spiszu: węgierskiego, niemieckiego, słowackiego i polskiego.
Od nazwy miejscowości utworzono określenia góry: Gerlachovský štít, Gerlsdorfer Spitze, Gerlachfalvi-csúcs, Gerlach lub Gierlach. W każdym przypadku sens pozostawał podobny — była to góra związana z Gerlachovem.
Jednym z najważniejszych świadectw jest praca Ludwiga Greinera z 1839 roku. Jej tytuł — „Die Gerlsdorfer Spitze als die höchste Gebirgshöhe der Karpathen” — ogłaszał wynik pomiaru wysokości, posługując się już nazwą wywodzącą się od podgórskiej wsi.
Gerlach i Kotel
W dawnych opisach obok nazwy związanej z Gerlachovem pojawia się również Kotel, czyli „kocioł”. Określenie to nawiązywało do charakterystycznej, wklęsłej formy terenu w obrębie masywu.
Dawne nazwy obejmowały nieraz większy fragment góry niż jeden punkt dzisiejszej mapy. Mogły odnosić się do masywu, grzbietu, kotła albo najbardziej rozpoznawalnej części oglądanej z doliny.
Gerlach, Gierlach i Garłuch
W polszczyźnie utrwaliły się przede wszystkim formy Gerlach i Gierlach.
Gierlach był historycznym polskim wariantem nazwy. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych uznała go za nazwę dopuszczalną, choć współcześnie zdecydowanie częściej używa się formy Gerlach.
Inaczej wygląda sprawa nazwy Garłuch. Pojawiała się ona w dawnych polskich publikacjach i mapach, lecz wynikała z przekształcenia nazwy pod wpływem ludowego skojarzenia z polskim słowem. Dzisiejsza standaryzacja jej nie zaleca.
Nazwa, którą próbowano zmienić
Najwyższy szczyt Tatr był również przestrzenią politycznej symboliki. W kolejnych okresach próbowano zastępować jego tradycyjną nazwę nazwami związanymi z władcami, państwem albo bieżącą ideologią.
Pod koniec XIX wieku pojawiła się nazwa Ferencz József-csúcs, po niemiecku Franz-Joseph-Spitze, odnosząca się do cesarza Franciszka Józefa I. Węgierska prasa informowała w 1896 roku o inicjatywie nazewniczej, a w roku następnym o zgodzie monarchy i uroczystościach planowanych na szczycie. Na mapie z 1897 roku widnieje skrót „Franz Joseph Sp.”.
Oba zapisy potwierdzają rzeczywiste użycie nazwy i istnienie zorganizowanej inicjatywy. W sprawdzonym materiale nie odnaleziono osobnego aktu państwowego, który pozwalałby dokładniej określić jej formalny status.
Po powstaniu Czechosłowacji pojawiła się nazwa Štít legionárov — Szczyt Legionistów. Po II wojnie światowej przywrócono nazwę Gerlachovský štít, a w 1949 roku szczyt otrzymał nazwę Stalinov štít. W 1959 roku ponownie wróciła nazwa Gerlachovský štít.
Nie wszystkie te przemiany są udokumentowane równie dobrze. Nazwę związaną z Franciszkiem Józefem potwierdzają prasa z epoki i mapa. O nazwach legionowej oraz stalinowskiej wiemy przede wszystkim z późniejszych opracowań historycznych i językoznawczych.
Nazwa najwyższej góry
Sama nazwa nie mówi nic o wysokości szczytu, do którego się odnosi. O tym, jak długo Gerlach czekał na uznanie za najwyższy szczyt Tatr, przeczytasz w artykule Gerlach — najwyższy szczyt Tatr, którego długo nie uważano za najwyższy.
Inne historie tatrzańskich nazw znajdziesz w dziale Nazwy miejsc w Tatrach.
Pomiary zmieniły miejsce Gerlacha w hierarchii tatrzańskich wierzchołków. Nazwa przyszła spod góry.
O źródłach
Związek nazwy szczytu z miejscowością Gerlachov potwierdzają XIX-wieczne opisy, mapy i późniejsze opracowania nazewnicze. Rozwój urzędowych form nazwy miejscowości od XVIII wieku zestawił Milan Majtán. Etymologia samej nazwy wsi nie została w tych materiałach ostatecznie rozstrzygnięta.
Nazwę związaną z Franciszkiem Józefem dokumentują numery dziennika Egyetértés z lat 1896–1897 oraz mapa z 1897 roku. Późniejsze nazwy polityczne opisuje literatura historyczna i onomastyczna.
Bibliografia
- Ludwig Greiner, Die Gerlsdorfer Spitze als die höchste Gebirgshöhe der Karpathen, „Gemeinnützige Blätter zur Belehrung und Unterhaltung”, 1839, nr 22–24 — skan w Elektronickej periodickej tlači.
- Milan Majtán, Z lexiky slovenskej toponymie, Veda, Bratislava 1996 — wydanie cyfrowe.
- Zofia i Witold Henryk Paryscy, hasła „Gerlach”, „Gierlach”, „Garłuch” i „Gerlachów”, Wielka encyklopedia tatrzańska.
- Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych, Protokół z 100. posiedzenia KSNG, 12 grudnia 2018 roku — dokument komisji.
- „Egyetértés”, 1896, nr 214 — wydanie w Hungaricanie.
- „Egyetértés”, 1897, nr 122 — wydanie w Hungaricanie.
- „Egyetértés”, 1897, nr 130 — wydanie w Hungaricanie.
- Detail-Karte des Tátra-Gebietes, 1897 — David Rumsey Map Collection.
- Zuzana Kollárová, Premeny názvu najvyššieho končiara Vysokých Tatier, „Človek a spoločnosť”, 2010, nr 1 — pełny tekst.
- Jana Ramšáková, Odraz politickej a spoločenskej situácie v názvoch tatranských štítov, „Slovenská reč”, 2014, nr 3–4 — pełny tekst.