TATRY · GERLACH
Gerlach. Jak zmierzono najwyższy szczyt Tatr i dlaczego długo go nie dostrzegano
Gerlach długo nie uchodził za najwyższy szczyt Tatr, ponieważ sam widok nie wyróżniał go tak wyraźnie jak Krywania lub Łomnicy. Jego wierzchołek trzeba odnaleźć w rozbudowanej grani, a dawne pomiary obejmowały tylko część tatrzańskich kulminacji.
Przełom nastąpił w latach 1837–1838. Ludwig Greiner najpierw zauważył z Łomnicy, że Gerlach może sięgać wyżej, a następnie porównał szczyty za pomocą pomiarów wykonanych z równiny spiskiej. W 1839 roku ogłosił wynik: Gerlach przewyższał Łomnicę o pięćdziesiąt stóp wiedeńskich.
Krywań i Łomnica przed Gerlachem
Pod koniec XVIII wieku Robert Townson przyjechał w Tatry z barometrem. Zapisał, że Krywań powszechnie uważano za najwyższą górę całego łańcucha karpackiego, choć przekonanie nie opierało się na pomiarze.
Krywań dobrze wyglądał w tej roli. Wyrasta osobno ponad Liptowem i ma wyraźną sylwetkę. Townson uzyskał jednak dla niego 2781 jardów nad poziomem morza, a dla zmierzonej wcześniej Łomnicy — 2880 jardów.
Wynik Townsona stawiał więc Łomnicę wyżej od Krywania. Gerlach nie znalazł się jednak w tym porównaniu: badacz zestawił góry, które znał i na które wszedł, pozostawiając rzeczywiście najwyższy szczyt poza rachunkiem.
Jeszcze w połowie XIX wieku Ludwik Zejszner i Seweryn Goszczyński powtarzali w polskich opisach pierwszeństwo Łomnicy nad Krywaniem. O Gerlachu pisano rzadziej, a jego położenie wśród sąsiednich kulminacji nie ułatwiało rozpoznania różnicy wysokości.
Widok z Łomnicy
10 sierpnia 1837 roku Ludwig Greiner wszedł na Łomnicę. Był leśnikiem i dyrektorem gospodarki leśnej dóbr sasko-koburskich, zajmował się jednak również pomiarami terenu. Na szczyt zabrał barometr oraz prosty przyrząd pozwalający porównywać położenie gór względem poziomu.
Z Łomnicy zobaczył, że Gerlsdorfer Spitze — Gerlach — wydaje się sięgać wyżej niż miejsce, na którym stał. Zwrócił też uwagę, że góra rzadko pojawiała się w dotychczasowych zestawieniach, a wcześniejsi autorzy umieszczali ją poniżej Łomnicy i Lodowego Szczytu.
Jedna obserwacja nie wystarczała. Perspektywa, odległość i układ grani mogą zmieniać pozorną wysokość wierzchołków. Greiner wrócił więc pod Tatry z teodolitem.
Pomiar z równiny spiskiej
Jesienią 1838 roku Greiner pracował z równiny spiskiej. Wyznaczył podstawę o długości prawie dwóch tysięcy sążni wiedeńskich, a następnie mierzył kąty poziome i pionowe prowadzące ku szczytom. Powtarzał ustawienia przyrządu i kontrolował wynik z dodatkowego punktu.
Nie próbował rozstrzygnąć sporu jednym spojrzeniem. Zbudował sieć linii pozwalającą porównać położenie Gerlachu, Łomnicy i Lodowego Szczytu względem tej samej podstawy.
W panoramie nic się nie zmieniło. Łomnica nadal miała ostre skalne zakończenie, Krywań stał osobno ponad Liptowem, a Gerlach pozostawał częścią złożonego masywu. Zmieniła się możliwość porównania ich wysokości.
Pięćdziesiąt stóp różnicy
W 1839 roku Greiner opublikował artykuł Die Gerlsdorfer Spitze, als die höchste Gebirgshöhe der Karpathen — „Gerlachowski Szczyt jako najwyższa wysokość górska Karpat”.
W pierwotnej publikacji podał 8285 stóp wiedeńskich dla Gerlachu, 8235 dla Łomnicy oraz 8140 dla Lodowego Szczytu. Między Gerlachem a Łomnicą znalazło się pięćdziesiąt stóp różnicy.
W późniejszych opracowaniach z nazwiskiem Greinera często łączono wartość 8354 stóp. Liczby tej nie ma jednak w sprawdzonym artykule z 1839 roku. Mogła pochodzić z późniejszego przedruku, przeliczenia albo powtórzonej tabeli.
Wynik 8285 stóp również nie odpowiada dzisiejszej wartości wysokości Gerlachu. Greiner nie zakończył historii dokładnych pomiarów. Rozstrzygnął natomiast kolejność trzech szczytów.
Dlaczego wynik nie zmienił od razu powszechnej opinii?
Artykuł Greinera ukazał się w czasopiśmie, a kilka numerów później Karl Georg Rumy opublikował komentarz do jego ustaleń. Wynik wszedł więc do dyskusji ludzi zajmujących się Tatrami, ale nie od razu zastąpił utrwalony obraz Łomnicy.
Łomnica miała za sobą rozpoznawalną sylwetkę i tradycję wejść. Gerlach pozostawał mniej oczywisty w panoramie. Liczba zapisana w czasopiśmie rozchodziła się wolniej niż widok góry, którą przez lata nazywano najwyższą.
W 1851 roku ustalenie Greinera powróciło w tekście Gerlachovský chochol, jako nejvyšší jehlan v Tatrách. Już sam tytuł przedstawiał Gerlach jako najwyższą piramidę Tatr. Stopniowo wynik pomiaru stawał się częścią opisu gór.
Gerlach na mapie
Na wojskowej mapie Tatr z 1897 roku Gerlach ma 2663 metry. Łomnicy przypisano 2634, Lodowemu Szczytowi 2630, a Krywaniu 2496 metrów. Pod koniec XIX wieku pierwszeństwo Gerlachu było więc widoczne także w kartografii.
Mapa nie dowodzi, że była pierwszym arkuszem pokazującym tę hierarchię. Dokumentuje jednak zmianę, której nie dawała sama panorama: najwyższa liczba znalazła się przy Gerlachu.
Na tej samej mapie wynik wysokościowy sąsiaduje z polityczną nazwą Franz Joseph Spitze. W kolejnych dekadach próbowano wiązać szczyt także z nazwami Legionársky štít i Stalinov štít. Żadna z nich nie wyparła trwale nazwy pochodzącej od spiskiej miejscowości Gerlachov.
Szczegółową historię nazw przedstawia artykuł „Skąd nazwa Gerlach? Od spiskiego Gerlachova po najwyższy szczyt Tatr”. Tutaj istotna jest różnica między nazwą a ustaleniem wysokości: Gerlach był nazywany, zanim rozpoznano jego pierwszeństwo, a późniejsze nazwy polityczne nie zmieniały wyniku pomiaru.
Panorama nie zaczęła wyglądać inaczej po publikacji Greinera. Zmieniła się hierarchia szczytów: pomiar wykazał, że najwyższy punkt Tatr znajduje się w masywie, który samym kształtem nie narzucał obserwatorom takiego wniosku.
Źródła i dawne zapisy
Robert Townson w książce Travels in Hungary, with a Short Account of Vienna in the Year 1793 zapisał rozpowszechnione przekonanie, że Krywań jest najwyższą górą łańcucha karpackiego. Zaznaczył brak pomiarowej podstawy tej opinii, a własne wyniki barometryczne ustawiły Łomnicę wyżej od Krywania. Gerlach nie występuje w jego porównaniu.
Podstawą opisu pracy Ludwiga Greinera jest artykuł Die Gerlsdorfer Spitze, als die höchste Gebirgshöhe der Karpathen z numeru 73 „Gemeinnützige Blätter” z 1839 roku. Tekst opisuje obserwację wykonaną z Łomnicy, późniejsze pomiary z równiny spiskiej oraz wartości 8285 stóp wiedeńskich dla Gerlachu i 8235 dla Łomnicy. Numery 78 i 79 zawierają komentarz Karla Georga Rumyego, nie dalszą część artykułu Greinera.
W sprawdzonych fragmentach książki Georga Wahlenberga udało się potwierdzić wartości dotyczące Łomnicy i występowanie nazwy Lodowego Szczytu, ale nie jednoznaczne zdanie przyznające Lodowemu pierwszeństwo przed Łomnicą i Gerlachem. Nie wykorzystano go więc do rozstrzygnięcia dawnej hierarchii.
Mapa Detail-Karte des Tatra Gebietes z 1897 roku pokazuje Gerlach jako Franz Joseph Sp. z wysokością 2663 metrów. Na tym samym arkuszu Łomnica ma 2634 metry, Lodowy Szczyt 2630, a Krywań 2496. Mapa potwierdza obecność nowej hierarchii w kartografii, lecz nie pozwala nazwać tego arkusza pierwszym takim przedstawieniem.
Węgierska gazeta „Egyetértés” dokumentuje tablicę milenijną, prośbę Węgierskiego Towarzystwa Karpackiego oraz zgodę monarchy na używanie nazwy Ferencz József-csúcs. Nie odnaleziono osobnego aktu państwowego pozwalającego rozstrzygnąć pełny status administracyjny tej nazwy.
Monografia Gerlachov a Tatranská Polianka opisuje wcześniejsze propozycje religijne, kampanię na rzecz nazwy Legionársky štít oraz późniejsze miano Stalinov štít. Jest to opracowanie wtórne, które nie zastępuje dokumentów administracyjnych. Szczegóły tych przemian pozostają w osobnym artykule nazwowym.
Teksty Ludwika Zejsznera i Seweryna Goszczyńskiego świadczą o tym, jak długo w polskim obiegu utrzymywało się pierwszeństwo Łomnicy nad Krywaniem. Nie służą jednak do ustalania wysokości Gerlachu.
Bibliografia
- Robert Townson, Travels in Hungary, with a Short Account of Vienna in the Year 1793, London: G.G. and J. Robinson, 1797, s. 363–377.
- Ludwig Greiner, „Die Gerlsdorfer Spitze, als die höchste Gebirgshöhe der Karpathen”, „Gemeinnützige Blätter zur Belehrung und Unterhaltung”, nr 73, 12 września 1839, s. 289–290.
- Karl Georg Rumy, „Einige Bemerkungen zu dem Aufsatz des herzogl. Sachsen-Coburgischen Forstdirectors Hrn. L. Greiner: Die Gerlsdorfer Spitze als die höchste Gebirgshöhe der Karpathen”, „Gemeinnützige Blätter zur Belehrung und Unterhaltung”, nr 78, 1839, s. 310–311; zakończenie w nr 79, s. 313–314.
- Ludwig Greiner, „Gerlachovský chochol, jako nejvyšší jehlan v Tatrách”, „Slovenské noviny”, nr 139, 27 listopada 1851 — dostępna reprodukcja fragmentu; pełny numer nie został sprawdzony.
- Ludwik Zejszner, „Podhale i północna pochyłość Tatrów, czyli Tatry polskie”, „Biblioteka Warszawska”, 1849.
- Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, Petersburg 1853.
- Kaiserlich-Königliches Militär-Geographisches Institut, Detail-Karte des Tatra Gebietes: in 2 Blättern, Reproduction der Neuaufnahme v. Jahre 1896/97, Wien: R. Lechner, 1897, skala 1:25 000.
- „A magyarországi Kárpát-egyesület”, „Egyetértés”, nr 214, 5 sierpnia 1896, s. 4.
- „A magyarországi Kárpát-egyesület”, „Egyetértés”, nr 122, 3 maja 1897, s. 3.
- „Ferencz József-hegycsucs”, „Egyetértés”, nr 130, 11 maja 1897, s. 3.
- Zuzana Kollárová (oprac.), Gerlachov a Tatranská Polianka, Obec Gerlachov, 2013, s. 133–135.
- Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, hasło „Gierlach”.
- Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, hasło „Łomnica”.
- Anna Ramšáková, „Predhorie či Priedhorie, Brestenné či Briestenné? (2. časť)”, „Kultúra slova”, r. 56, 2022, nr 5, s. 274–281, zwłaszcza s. 278.