TATRY · HALA GĄSIENICOWA I OKOLICE
Hala Gąsienicowa. Szałasy, noclegi i drogi w góry
Zanim na Hali Gąsienicowej stanął Murowaniec, wędrowcy mogli przenocować w szałasie przewodnika Macieja Sieczki. Wokół pasły się zwierzęta, a stąd ruszano ku Świnicy, Zawratowi i Krzyżnemu. Hala przyjmowała turystów, nie przestając być miejscem wypasu.
Z czasem dawne szopy zamieniono w dwa schroniska o różnych funkcjach. Budowa Murowańca w latach dwudziestych sprowadziła tu żołnierzy i transporty materiałów, a zarazem wywołała spór o krajobraz Hali. Jeszcze w 1925 roku szałasy, stare schronisko i nowy gmach istniały obok siebie.
Hala, dolina i stawy
Hala Gąsienicowa leży na południowym skłonie Kopy Magury, w górnej części Doliny Suchej Wody, około 1520 m n.p.m. To na tej polanie stały szałasy i schroniska. Stawy leżą wyżej, w dwóch gałęziach doliny — nie są częścią samej Hali.
Maria Steczkowska już w 1858 roku pisała o „rozległej hali za Magórą”. Według jej relacji zarówno halę, jak i pobliskie stawy nazywano Gąsienicowymi od rodziny Gąsieniców, do której hala miała należeć „od dawnych czasów”. O historii tej nazwy piszę szerzej w artykule „Skąd nazwa Czarny Staw Gąsienicowy? Kolor wody i ród Gąsieniców”.
W przewodniku z 1925 roku Janusz Chmielowski i Mieczysław Świerz umieszczali Halę przy wejściu w Dolinę Gąsienicowych Stawów. Dalej opisywali dwie jej gałęzie: południowo-zachodnią z Zielonym Stawem i południowo-wschodnią z Czarnym Stawem. Z Hali wyruszano więc w głąb doliny, ku wodzie i wyższym partiom Tatr.
Pasterska Hala i drogi w góry
Walery Eljasz w 1870 roku porównał Halę do osady. Widział liczne szałasy: jedne zbudowane z drewna, inne z kamieni i gałęzi kosodrzewiny. Wokół pasły się krowy, konie i owce. Wędrowiec mógł tu dostać słodkie i kwaśne mleko, żętycę oraz ser.
Z tej pasterskiej osady wychodziło się na dalsze drogi. Eljasz zapisał:
Jest to punkt zborny dla zwiedzających nasze Tatry, bo czy na szczyt Świnicy czy Granatu […] tędy trzeba przechodzić.
Walery Eljasz, „Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic”, 1870
Eljasz wymieniał także Zawrat, Krzyżne i Koszystą. Na Hali można było przenocować w szałasie Macieja Gąsienicy-Sieczki, zbudowanym z drewna podarowanego przez Adama Uznańskiego. Przewodnik nie podaje daty budowy, ale potwierdza, że szałas służył nocującym już w 1870 roku.
Od dwóch szop do dwóch schronisk
Historia tych schronisk zaczęła się od dwóch istniejących już szop. W 1890 roku Towarzystwo Tatrzańskie kupiło je od Jana Chyca wraz z jedną dziesiątą udziału w lasach, hali i nieużytkach. Nie wzniesiono więc od razu nowego budynku dla turystów — najpierw przystosowywano to, co już stało na Hali.
Rok później jedną z szop przerobiono z użyciem nowego materiału i przeniesiono w dogodniejsze miejsce. Sprawozdanie nazywało ją schronieniem; późniejszy wykaz mówił już o schronisku, przy którym zatrzymywali się turyści idący z Zakopanego przez Zawrat do Morskiego Oka.
W 1894 roku „dawniejszą altanę” wyposażono w łóżka i pościel. Drugą szopę przeniesiono obok i urządzono w niej kuchnię oraz mieszkanie gospodarza, który mógł sprzedawać żywność i napoje. Zapisy nie mówią wprost, czy owa altana była szopą przeniesioną trzy lata wcześniej.
W 1896 roku do schroniska turystycznego dobudowano izbę, a w przyległym budynku wystawiono komin. Wykaz Towarzystwa z 1900 roku ujmował je jako dwa schroniska mieszkalne o różnych funkcjach: jedno, z siedmioma łóżkami, służyło turystom; drugie dzierżawcy i przewodnikom.
Budowa Murowańca zmienia Halę
W kwietniu 1921 roku Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego rozpoczął budowę dużego granitowego schroniska. Aleksander Schiele pisał, że wcześniej uzyskano zgodę górali, którzy pozostawali współwłaścicielami Hali. Drewno przekazał Adam Uznański, a do przewozu materiałów i prac budowlanych włączono wojsko.
Główna droga transportowa prowadziła od Brzezin przez Psią Trawkę i Dolinę Suchej Wody. Po deszczu stawała się bagnista, więc część ładunków kierowano z Kuźnic przez stromy Upłaz Skupniowy. Początkowo pracowało siedem koni i dwudziestu żołnierzy; później dołączyli saperzy i pluton wojsk kolejowych.
Prace zmieniały także teren wokół przyszłego schroniska. Saperzy wyrównywali i utwardzali drogę, a żołnierze plutonu kolejowego układali szyny prowadzące do miejsc pozyskiwania piasku i granitu. Materiał przewożono na specjalnych wózkach.
W tym samym roczniku „Wierchów”, w którym Schiele opisywał budowę, znalazła się również krytyka jej wpływu na Halę. Sekcja Ochrony Tatr wcześniej sprzeciwiała się dużemu schronisku nad Czarnym Stawem i wskazywała Halę jako lepsze miejsce. Po rozpoczęciu prac interweniowała w sprawie położenia i kształtu Murowańca. Budynek przesunięto pod las, a pierwotny projekt zmieniono.
Na tym spór się nie skończył. Kronika ochrony przyrody wymieniała poszerzanie ścieżki ku Czarnemu Stawowi, nasypy pod kolejkę, wydobywanie kamienia, usuwanie kosodrzewiny i niszczenie drzew przy górnej granicy lasu. Jej autor obawiał się, że droga transportowa przez Psią Trawkę otworzy wozom stały dojazd na Halę, a z czasem przyciągnie kolejne zabudowania i handel.
Pod koniec 1923 roku doprowadzono na Halę telefon: najpierw wzdłuż szosy do Brzezin, potem przez Dolinę Suchej Wody. Materiał i pracę zapewniło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, a słupy dostarczył Oddział Warszawski PTT. Przewodnik z 1925 roku wymieniał tutejszą mównicę wśród miejsc, z których można było alarmować TOPR. Telefon ułatwiał wezwanie pomocy, choć siedziba Pogotowia nadal znajdowała się w Zakopanem. Więcej o jego organizacji piszę w artykule „Pierwsze lata TOPR. Gdy ratunek dostał adres”.
Hala Gąsienicowa w 1925 roku
W przewodniku z 1925 roku Janusz Chmielowski i Mieczysław Świerz odnotowali, że na południowym skraju Hali wciąż działało stare drewniane schronisko. Można było w nim przenocować i dostać skromny posiłek. Niżej, blisko łożyska Suchej Wody, stał już Murowaniec. Latem wokół szałasów nadal pasły się krowy i owce.
Autorzy nazywali Halę punktem wyjścia na liczne wycieczki. Jedna z dróg prowadziła ku Czarnemu Stawowi Gąsienicowemu, inne na przełęcze i szczyty. Na tej samej polanie można było zostać na noc albo wybrać drogę dalej w góry.
Źródła i dawne zapisy
Najstarszy z wykorzystanych tu opisów Hali pochodzi z książki Marii Steczkowskiej z 1858 roku. Jej uwaga o nazwie dotyczy Hali i pobliskich stawów, lecz część dalszego wywodu o pasterstwie odnosi się szerzej do Podhala. Obraz szałasów, produktów mlecznych, dróg i noclegu opieram przede wszystkim na dwóch sąsiednich stronach przewodnika Walerego Eljasza z 1870 roku.
Losy dwóch dawnych schronisk odtwarzam ze sprawozdań Towarzystwa Tatrzańskiego oraz wykazu jego budynków z 1900 roku. Dokumenty pokazują kolejne prace i różne funkcje obu obiektów. Nie wskazują jednak wprost, czy „dawniejsza altana” urządzona na schronisko w 1894 roku była szopą przeniesioną trzy lata wcześniej.
O budowie Murowańca pisał Aleksander Schiele, związany z jej organizacją. W tym samym roczniku „Wierchów” z 1923 roku znalazła się krytyka wpływu prac na krajobraz Hali. Doprowadzenie telefonu pod koniec 1923 roku poświadcza następny rocznik pisma.
Przewodnik Janusza Chmielowskiego i Mieczysława Świerza z 1925 roku posłużył do opisu Hali pośród szałasów, starego schroniska i Murowańca, a także do rozróżnienia Hali, doliny i stawów. Autorzy wymieniali również telefon jako miejsce alarmowania TOPR. Cytaty oraz fragmenty rozstrzygające dla historii budynków sprawdzono na skanach dawnych druków.
Bibliografia
- Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, Kraków 1858, s. 33–34.
- Walery Eljasz, Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, Poznań 1870, s. 102–103.
- „Sprawozdanie z czynności Wydziału Towarzystwa Tatrzańskiego za czas od 2 lutego 1891 do 7 lutego 1892 r.”, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. 13, Kraków 1892, s. VII, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
- Leopold Świerz, „Drugie dziesięciolecie Towarzystwa Tatrzańskiego”, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. 15, Kraków 1894, s. 66 i 73, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
- „Sprawozdanie z czynności Wydziału TT za czas od 19 lutego 1894 r. do 10 marca 1895 r.”, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. 16, Kraków 1895, s. VI, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
- „Sprawozdanie z czynności Wydziału TT za czas od 24 lutego 1896 r. do 21 lutego 1897 r.”, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. 18, Kraków 1897, s. 5, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
- Leopold Świerz, „Wykaz schronisk i altan Towarzystwa Tatrzańskiego”, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, t. 21, Kraków 1900, s. 33, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
- Mariusz Zaruski, Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich, Zakopane 1913, s. 46–48.
- Aleksander Schiele, „Schronisko na Hali Gąsienicowej”, Wierchy, r. 1, Lwów 1923, s. 286–287.
- „Zniszczenie Hali Gąsienicowej”, Wierchy, r. 1, Lwów 1923, s. 284–285.
- Wierchy, r. 2, 1924, s. 242.
- Janusz Chmielowski, Mieczysław Świerz, Tatry Wysokie. Przewodnik szczegółowy. Tom I. Część ogólna — doliny, Kraków 1925, s. 14, 34, 38–39.