TATRY · MNICH
Mnich. Jak skalny zakonnik dostał skrzydła
Skałę nad Morskim Okiem nazywano Mnichem, zanim urodził się brat Cyprian z Czerwonego Klasztoru. Gabriel Rzączyński zapisał nazwę „Mnich Skala” w 1721 roku i wyjaśniał ją podobieństwem turni do siedzącego zakonnika. Cyprian urodził się trzy lata później.
Opowieść o jego locie pojawiła się później. Wiadomość o dokumencie z 1760 roku pochodzi wyłącznie z późniejszej relacji; nawet według niej zakonnik dociera do Morskiego Oka, lecz nie zmienia się w turnię. Nie odnaleziono dawnego tekstu pokazującego moment, w którym historycznego Cypriana połączono ze skałą noszącą znacznie starszą nazwę.
„Mnich Skala” w zapisie Rzączyńskiego
W 1721 roku jezuita i przyrodnik Gabriel Rzączyński opublikował dzieło poświęcone przyrodzie oraz zjawiskom uznawanym w dawnej Rzeczypospolitej za niezwykłe. W części dotyczącej Karpat wspomniał o Morskim Oku, nazwanym po łacinie Oculus Maris.
Przy jeziorze opisał skały, które oglądane z daleka przedstawiały siedzącego mnicha i dlatego nosiły miejscowe miano „Mnich Skala”.
W zapisie nie ma skrzydeł, lotu, pioruna ani przemiany człowieka w kamień. Nie pojawia się również Czerwony Klasztor. Skała ma już nazwę i ludzką sylwetkę, ale zakonnik pozostaje postacią bez konkretnej biografii.
Najstarszy sprawdzony zapis Mnicha wyprzedza więc narodziny Cypriana. Legenda o latającym bracie nie może wyjaśniać początku nazwy w formie znanej z zapisu Rzączyńskiego.
Czy każdy widział w skale człowieka?
Ponad sto lat później Ludwik Zejszner użył Mnicha jako punktu orientacyjnego podczas opisu pomiaru głębokości Morskiego Oka. Ciężarek na końcu liny oblepiano łojem. Po dotknięciu dna zostawały na nim drobiny żwiru, piasku albo mułu. Najgłębsze miejsce wskazywano pod stromą skałą zwaną Mnichem.
W tekście z 1849 roku Zejszner przyjrzał się samej turni i uznał, że nie ma ona najmniejszego podobieństwa do ludzkiej postaci. Seweryn Goszczyński zobaczył ten sam granit inaczej. Rozpoznawał siedzącego zakonnika z odrzuconym kapturem, twarzą i brodą, a dalsze części postaci miały ujawniać się przy dłuższym patrzeniu.
Skała nie zmieniła się pomiędzy opisami. Zmieniało się spojrzenie obserwatora. Dla Zejsznera Mnich był ostrą piramidą i znakiem nad wodą. Dla Goszczyńskiego stawał się człowiekiem. Żaden z nich nie nazywał tej postaci Cyprianem ani nie łączył jej z lotem.
Historię ciężarka oblanego łojem i dawnych prób zmierzenia jeziora rozwija artykuł „Morskie Oko. Szkatułka z Adriatyku i odcisk żwiru”.
Brat Cyprian z Czerwonego Klasztoru
Historyczny brat Cyprian żył w XVIII wieku w Czerwonym Klasztorze nad Dunajcem. Jest identyfikowany jako Franciszek Ignacy Jäschke. Zajmował się leczeniem, apteką, ogrodem i roślinami.
Pozostawił zielnik z setkami zasuszonych okazów, także z Tatr i Pienin. Karty pokazują człowieka, który zbierał, rozpoznawał i opisywał rośliny. Nie dokumentują próby lotu.
W zachowanych zapiskach Cypriana ani w dokumentach kamedułów nie odnaleziono wiadomości o lataniu. Późniejsza opowieść przekształciła wiedzę o roślinach w tajemne środki, narzędzia w wynalazki, a ciekawość świata w pragnienie oderwania się od ziemi.
Ślad opowieści o locie
W późniejszych wersjach Cyprian buduje skrzydła albo machinę nazywaną diabelskim wozem. Wchodzi na Trzy Korony, przypina urządzenie i rusza w stronę Tatr.
W 2009 roku Waldemar Ireneusz Oszczęda przywołał wiadomość przypisywaną spiskiemu historykowi Elemérowi Kőszeghyemu. Po pierwszej wojnie światowej Kőszeghy miał odnaleźć w archiwum miejskim w Lewoczy łaciński tekst o locie Cypriana, datowany na 1760 rok.
Nie odnaleziono samego dokumentu ani publikacji Kőszeghyego pozwalającej przeczytać go w całości. Wiadomość znamy z późniejszej relacji Oszczędy, dlatego nie może być traktowana jak bezpośrednio sprawdzony zapis z XVIII wieku.
Nawet w przytoczonym fragmencie Cyprian jedynie leci z Trzech Koron do Morskiego Oka. Nie zostaje przemieniony w turnię Mnich i nie wyjaśnia jej nazwy. Przekaz może wskazywać, że opowieść o locie jest starsza, ale nie łączy jeszcze człowieka z konkretną skałą.
Kiedy Cyprian stał się Mnichem?
W nowszych wersjach Cyprian dociera nad jezioro, spada, a jego ciało twardnieje i zostaje w krajobrazie jako samotna turnia.
Poszczególne wersje inaczej tłumaczą upadek. Skrzydła może rozerwać piorun. Drogę może zagrodzić anioł — podobny do tego, który w opowieści o Krywaniu zmienia kształt szczytu. Pojawiają się też zazdrosna wiła, diabeł pomagający przy machinie albo dziewczyna czekająca nad Morskim Okiem.
Wspólny jest dopiero finał: zakonnik staje się skałą. Nie odnaleziono jednak dawnego tatrzańskiego tekstu, który wskazywałby autora albo moment pierwszego połączenia Cypriana z turnią Mnich.
Kolejność dostępnych świadectw jest wyraźna. W 1721 roku nad wodą stoi już „Mnich Skala”. W XIX wieku autorzy spierają się, czy rzeczywiście przypomina człowieka. Historyczny Cyprian wnosi do późniejszej opowieści Czerwony Klasztor, zielnik i biografię badacza roślin. Jeszcze później otrzymuje skrzydła, lot ku Tatrom i przemianę w kamień.
Nazwa nie powstała z historii Cypriana. To późniejsza historia znalazła nad Morskim Okiem skałę, która od dawna wyglądała jak siedzący zakonnik.
Artykuł należy również do przewodnika Nazwy miejsc w Tatrach, ponieważ zapis Rzączyńskiego dokumentuje zarówno dawną sylwetkę, jak i nazwę turni.
Źródła i dawne zapisy
Najwcześniejszy zapis nazwy i sylwetki Mnicha, do którego udało się dotrzeć, pochodzi z dzieła Gabriela Rzączyńskiego Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae, annexarumque provinciarum…, wydanego w Sandomierzu w 1721 roku. Autor opisuje skały nad Oculus Maris, które oglądane z daleka przedstawiają siedzącego mnicha. Podaje również miejscową formę „Mnich Skala”. Zapis pochodzi bezpośrednio z pierwodruku. Nie zawiera brata Cypriana ani legendy o locie.
Scena pomiaru głębokości Morskiego Oka pochodzi z książki Ludwika Zejsznera Pieśni ludu Podhalan czyli górali tatrowych polskich z 1845 roku. Autor opisał najgłębsze miejsce pod stromą skałą zwaną Mnichem oraz ciężarki oblane łojem, na których po wyciągnięciu pozostawały ślady żwiru z dna. Zejszner opisuje sam pomiar, ale nie rozstrzyga, kto wykonywał każdą z czynności.
W późniejszym tekście Podhale i północna pochyłość Tatrów, czyli Tatry polskie, opublikowanym w „Bibliotece Warszawskiej” w 1849 roku, Zejszner ponownie wskazał skałę Mnich, lecz nie dostrzegał w niej podobieństwa do ludzkiej postaci.
Obraz siedzącego zakonnika z kapturem, twarzą i brodą pochodzi z Dziennika podróży do Tatrów Seweryna Goszczyńskiego, wydanego w Petersburgu w 1853 roku. Autor podkreślał, że dalsze części postaci ujawniają się przy dłuższym patrzeniu. Jest to opis tego, co Goszczyński zobaczył w skale, a nie opowieść o Cyprianie.
Informacje o historycznym bracie Cyprianie pochodzą z hasła „Cyprian, brat” w Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej, słowackich tekstów o jego życiu oraz prac poświęconych zielnikowi. Biograficzne opracowania wiążą go z Czerwonym Klasztorem, leczeniem, apteką i badaniem roślin. Zachowane zapiski Cypriana oraz dokumenty kamedułów nie zawierają informacji o jego lataniu.
Współczesne wersje legendy — z lotem ku Morskiemu Oku, aniołem, piorunem, przemianą w skałę oraz zazdrosną wiłą — przedstawił Waldemar Ireneusz Oszczęda w artykule „Legenda o latającym mnichu z Czerwonego Klasztoru”, opublikowanym w „Almanachu Muszyny” w 2009 roku. Przywołał również informację o łacińskim tekście datowanym na 1760 rok, który Elemér Kőszeghy miał odnaleźć po pierwszej wojnie światowej w archiwum miejskim w Lewoczy.
Nie odnaleziono samego dokumentu ani pełnego tekstu Kőszeghyego, dlatego wiadomości nie można odczytać bezpośrednio. W fragmencie przytoczonym przez Oszczędę pojawia się lot z Trzech Koron do Morskiego Oka, lecz nie ma przemiany Cypriana w turnię Mnich. Może więc wskazywać, że opowieść o locie jest starsza, ale nie dowodzi, że od Cypriana wzięła nazwę skała.
Nie odnaleziono dawnego tekstu, który jednoznacznie wskazywałby autora albo moment pierwszego połączenia brata Cypriana z konkretną turnią Mnich. Dawne zapisy pokazują nazwę i sylwetkę skały wcześniej niż rozbudowaną legendę o latającym zakonniku.
Bibliografia
- Gabriel Rzączyński, Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae, annexarumque provinciarum in tractatus XX divisa, Sandomiriae 1721, s. 103.
- Ludwik Zejszner, Pieśni ludu Podhalan czyli górali tatrowych polskich, Warszawa 1845, s. 24–25.
- Ludwik Zejszner, „Podhale i północna pochyłość Tatrów, czyli Tatry polskie”, „Biblioteka Warszawska”, 1849, fragment o Morskim Oku i skale Mnich, s. 540–543.
- Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, Petersburg 1853, s. 212–213.
- Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, hasło „Cyprian, brat”.
- Botanici Slovenskej akadémie vied, hasło biograficzne „Cyprián”.
- Waldemar Ireneusz Oszczęda, „Legenda o latającym mnichu z Czerwonego Klasztoru”, „Almanach Muszyny”, 2009, zwłaszcza s. 305–306.