TATRY · NAZWY MIEJSC W TATRACH
Skąd nazwa Jaskinia Kasprowa Niżnia? Od Dziury za Polaną do Kasprowej Niżniej
Jaskinia Kasprowa Niżnia brzmi dziś jak dokładny, od początku uporządkowany adres. Historia tej nazwy powstawała jednak etapami, w miarę odkrywania kolejnych wejść i podziemnych korytarzy.
Najpierw była Kasprowa — dolina, hala, polana i potok. Jaskinię określano jako Dziurę za Polaną, grotę Kasprowską albo jamę w Kasprowej. Dopiero odkrywanie kolejnych grot sprawiło, że do starszego członu dodano „Niżnią”.
Krótka odpowiedź
„Kasprowa” pochodzi od starszej nazwy otaczającego jaskinię terenu. Nazwę Hali Kasprowej łączy się prawdopodobnie z imieniem lub przezwiskiem Kasper, ale nie udało się wskazać konkretnej osoby.
„Niżnia” oznacza grotę położoną niżej i odróżnia ją od Kasprowej Wyżniej oraz innych jaskiń odkrywanych ponad nią. Stefan Zwoliński wyjaśnił ten mechanizm bezpośrednio w 1929 roku.
Nie udało się ustalić pierwszego użycia pełnej nazwy ani jednego autora, któremu można byłoby je przypisać.
Najpierw była Kasprowa
W 1860 roku Eugeniusz Janota opisywał Dolinę Kasprową położoną na wschód od Doliny Goryczkowej. Wymieniał również Uhrocie, czyli Hurkoć Kasprowe. Późniejsi autorzy zapisywali kolejne nazwy z tej samej rodziny: Halę Kasprową, Kasprową Polanę, Kasprowy Potok i Kasprowy Wierch.
Forma zmieniała końcówkę zależnie od rodzaju rzeczownika. Przy dolinie, hali i jaskini pojawiała się „Kasprowa”, przy potoku i wierchu — „Kasprowy”.
Zofia Radwańska-Paryska i Witold Henryk Paryski podawali, że nazwa Hali Kasprowej pochodzi zapewne od imienia lub przezwiska Kasper, notowanego na Podhalu od XVII wieku. Nie wskazali jednak właściciela hali ani innej konkretnej osoby, od której nazwa miałaby się rozpocząć.
Pewny jest dalszy etap: określenie Kasprowa funkcjonowało w nazwach terenu wcześniej niż pełna nazwa jaskini. Nie da się natomiast rozstrzygnąć, czy jaskinia przejęła je bezpośrednio od doliny, hali, polany czy od całej miejscowej rodziny nazw.
Dziura za Polaną
Najstarszy odnaleziony w tej kwerendzie zapis wiązany z dzisiejszą Kasprową Niżnią pochodzi z 1849 roku.
Ludwik Zejszner przytoczył opowieść przewodnika o poszukiwaniu złota w Dolinie Kasprowej:
„do doliny Kasprowej, w potężnem źródle, zwanem Dziura za polaną”.
Ludwik Zejszner, „Podhale i północna pochyłość Tatrów czyli Tatry polskie”, 1849, s. 444
Nazwa była opisem położenia: dziury należało szukać za polaną. U Zejsznera pojawia się przy niej także opowieść o psie utopionym w Suczym Stawie, który miał wypłynąć pod ziemią właśnie w Dziurze za Polaną. To zapis podania o podziemnym połączeniu, nie dowód jego istnienia.
Zejszner nie używał nazwy „Jaskinia Kasprowa Niżnia”. Współczesny inwentarz Jaskiń Polski wymienia jednak „Dziurę za Polaną” wśród innych nazw dzisiejszej Kasprowej Niżniej. Pozwala to połączyć dawny zapis z obecnym obiektem, zachowując różnicę między historycznym określeniem otworu a późniejszą nazwą całej jaskini.
Dwie jaskinie, ale jeszcze bez „Niżniej”
W 1882 roku archeolog i badacz jaskiń Godfryd Ossowski wymienił „dwie jaskinie w Kasprowej”. Jedną opisywał jako długą i wąską pieczarę położoną niedaleko hali, drugą jako dalszą jaskinię z wodą.
Nie nazywał ich Kasprową Niżnią i Kasprową Wyżnią. „W Kasprowej” wskazywało przede wszystkim rejon, w którym znajdowały się oba obiekty.
Jan Gwalbert Pawlikowski pisał w 1887 roku o „grocie Kasprowskiej” i „jamie w Kasprowej”. Nazwa terenu coraz wyraźniej stawała się nazwą samej groty, ale członu „Niżnia” nadal w tym zapisie nie było.
Kolejność dawnych form jest więc czytelna: Dziura za Polaną, dwie jaskinie w Kasprowej, grota Kasprowska — dopiero później Kasprowa Niżnia.
Dlaczego dodano „Niżnia”?
„Niżnia” znaczy: położona niżej. Sens tego członu istnieje tylko wobec miejsc znajdujących się wyżej.
Taki podział występował w Kasprowej również na powierzchni. W przewodniku narciarskim z 1913 roku Mariusz Zaruski opisał Halę Kasprową Niżnią i Halę Kasprową Wyżnią. Nie jest to jeszcze dowód pochodzenia nazwy jaskini, ale pokazuje, że miejscowy sposób porządkowania przestrzeni na część niższą i wyższą był już wtedy zapisany.
W 1924 roku Tadeusz Zwoliński opisał grotę odkrytą w turniach Gładkiego Jaworzyńskiego i podał, że nazwano ją Wyżnią Kasprową. Powstała w ten sposób potrzeba dokładniejszego określenia znanej wcześniej Groty Kasprowej.
Najmocniejsze wyjaśnienie przynosi artykuł Stefana Zwolińskiego z 1929 roku. Autor pisał o dawno znanej grocie Kasprowej:
„obecnie z powodu znalezienia szeregu nowych jaskiń w tej okolicy zwaną przez nas Kasprową Niżnią”.
Pełna forma nie była więc jedynie nazwą wydrukowaną w tytule. Zwoliński wprost podał jej funkcję: po odkryciu kolejnych jaskiń dawna Grota Kasprowa potrzebowała odróżnienia.
Sformułowanie „zwaną przez nas” nie pozwala przypisać nazwy wyłącznie Stefanowi Zwolińskiemu. Nie został również odnaleziony wcześniejszy zapis, który rozstrzygałby dokładny moment jej pierwszego użycia. Skan „Wierchów” potwierdza natomiast, że w 1929 roku określenia Kasprowa Niżnia używano już świadomie, aby odróżnić tę grotę od pozostałych.
Gniazdo Złotej Kaczki to inna nazwa
Gniazdo Złotej Kaczki nie jest dawną nazwą całej jaskini. Oznacza komorę w jej wnętrzu, do której dotarła wyprawa Mariusza Zaruskiego w 1913 roku.
Nazwa komory odwoływała się do podania o złotej kaczce strzegącej podziemnego jeziora i skarbów. Nie wyjaśnia jednak ani „Kasprowej”, ani „Niżniej”.
Historię wyprawy, piaszczystego Gniazda i przejścia odkopywanego pod jego dnem rozwijam w artykule „Jaskinia Kasprowa Niżnia. Za Gniazdem Złotej Kaczki”.
„Kasprowa” przyszła z powierzchni. „Niżnia” pojawiła się, gdy pod ziemią trzeba było odróżnić jedną grotę od drugiej.
Więcej artykułów o pochodzeniu tatrzańskich nazw znajduje się w dziale „Nazwy miejsc w Tatrach”.
O źródłach
Zapis Zejsznera z 1849 roku jest najstarszym odnalezionym w przeprowadzonej kwerendzie, nie dowodem pierwszego użycia określenia „Dziura za Polaną”. Sam Zejszner nie posługiwał się pełną nazwą dzisiejszej jaskini.
Ossowski i Pawlikowski dokumentują dziewiętnastowieczne przejście od jaskiń znajdujących się „w Kasprowej” do „groty Kasprowskiej”. Nie używają jeszcze członu „Niżnia”.
Zaruski potwierdza podział terenu na Halę Kasprową Niżnią i Wyżnią. Tadeusz Zwoliński zapisuje Wyżnią Kasprową jako nazwę groty, a Stefan Zwoliński w 1929 roku bezpośrednio wyjaśnia, że dawną Grotę Kasprową nazywano Kasprową Niżnią z powodu znalezienia nowych jaskiń w tej okolicy.
Pochodzenie terenowej nazwy Kasprowa od imienia lub przezwiska Kasper pozostaje prawdopodobnym wyjaśnieniem przytoczonym przez Paryskich. W sprawdzonych materiałach nie ma konkretnego Kaspra, z którym można byłoby bezpiecznie związać początek nazwy.
Bibliografia
- Ludwik Zejszner, „Podhale i północna pochyłość Tatrów czyli Tatry polskie”, „Biblioteka Warszawska”, t. 3 (35), 1849, s. 443–444 — Dolina Kasprowa, Dziura za Polaną i podanie o podziemnym połączeniu.
- Eugeniusz Janota, Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, Kraków 1860, s. 36–37 — Dolina Kasprowa i Hurkoć Kasprowy.
- Godfryd Ossowski, „Jaskinie gór naszych i wypadki osiągnięte z ich badań”, „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego”, t. VII, Kraków 1882, s. 54–80, zwłaszcza s. 79–80 — „dwie jaskinie w Kasprowej”.
- Jan Gwalbert Pawlikowski, „Podziemne Kościeliska”, „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego”, t. XI, Kraków 1887, s. 33–48 — „grota Kasprowska” i „jama w Kasprowej”.
- Mariusz Zaruski, Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich, Zakopane 1913, s. 51 — Hala Kasprowa Niżnia i Hala Kasprowa Wyżnia.
- Mariusz Zaruski, „W gnieździe Złotej Kaczki”, w: Na bezdrożach tatrzańskich. Wycieczki, wrażenia i opisy, Warszawa 1923, s. 74–77.
- Tadeusz Zwoliński, „Z podziemi tatrzańskich”, „Wierchy”, r. 2, 1924, s. 47–54 — Wyżnia Kasprowa.
- Stefan Zwoliński, „Z podziemi tatrzańskich. Grota Kasprowa Niżnia”, „Wierchy”, r. 7, 1929, s. 39–54, zwłaszcza s. 39 — bezpośrednie wyjaśnienie członu „Niżnia”.
- Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, hasło „Kasprowa Hala” — prawdopodobny związek nazwy z imieniem lub przezwiskiem Kasper.
- Państwowy Instytut Geologiczny, „Jaskinia Kasprowa Niżnia”, karta T.D-16.03 — współczesna nazwa główna i jej warianty, między innymi Dziura za Polaną oraz Kasprowa Grota.