TATRY · NAZWY MIEJSC W TATRACH
Skąd nazwa Zamarła Turnia? Poeta i skała, która zastygła w grani
Zmarzła Przełęcz, Zamarła Turnia i Kozia Przełęcz leżą obok siebie w jednej grani. Pierwsza nazwa prowadzi ku śniegowi i mrozowi, trzecia przypomina o kozicach, a środkowa brzmi tak, jakby skała nagle znieruchomiała.
Dziś trudno usłyszeć to słowo bez myśli o wspinaczach, którzy zginęli na południowej ścianie. Nazwa wydaje się niemal ułożona po tragediach, jakby od początku miała zapowiadać późniejsze wypadki. Była jednak znana wcześniej.
Krótka odpowiedź
Autorstwo nazwy Zamarłej Turni literatura tatrzańska przypisuje Franciszkowi Henrykowi Nowickiemu — poecie i jednemu z inicjatorów Orlej Perci. Późniejsze opracowania zwykle datują jej wprowadzenie na 1902 rok.
Na początku 1903 roku nazwy Zamarła Turnia i Mały Kozi Wierch nie były jeszcze przypisane do tych samych punktów co dzisiaj. Ówczesne zapisy umieszczały Zamarłą Turnię po zachodniej stronie Zmarzłej Przełęczy, w stronę dzisiejszego Małego Koziego Wierchu. Dzisiejszy układ utrwalił się w kolejnych miesiącach.
Nie zachowało się własne objaśnienie Nowickiego, dlaczego wybrał słowo „Zamarła”. Najbardziej prawdopodobne znaczenie prowadzi do czasownika „zamrzeć”: znieruchomieć, zastygnąć, ustać. Nazwa mogła opisywać nagą turnię tkwiącą nieruchomo w grani. Nie powstała od późniejszych ofiar południowej ściany i nie jest wariantem nazwy Zmarzłej Przełęczy.
Nazwa przypisana poecie
Franciszek Henryk Nowicki był poetą, nauczycielem i znawcą Tatr. W 1901 roku wspólnie z księdzem Walentym Gadowskim przedstawił pomysł poprowadzenia wysokogórskiego szlaku, który stał się później Orlą Percią.
Właśnie podczas poznawania i opisywania tej części grani pojawiały się nowe nazwy potrzebne do rozróżnienia jej turni, przełęczy i skalnych spiętrzeń.
Michał Jagiełło pisał o Nowickim, że stworzył i wprowadził do tatrzańskiego nazewnictwa dwie nazwy: Zamarła Turnia i Orla Baszta. Podobnie autorstwo przedstawia późniejsza literatura tatrzańska.
Rok 1902, często podawany przy Zamarłej Turni, pochodzi z tych późniejszych opracowań. W odnalezionych materiałach nie ma własnej notatki Nowickiego, aktu nadania nazwy ani jego wyjaśnienia, dlaczego wybrał właśnie to słowo.
Autorstwo jest dobrze utrwalone w literaturze. Dokładna data pozostaje słabiej udokumentowana.
Nazwa, która zmieniła miejsce
Najciekawszy ślad zachował się w „Przeglądzie Zakopiańskim” z 3 stycznia 1903 roku.
Janusz Chmielowski, taternik i autor przewodników po Tatrach, wyliczał punkty grani od Koziego Wierchu w stronę Zawratu:
„Kozi Wierch, Kozia Przełęcz, Mały Kozi Wierch, Zmarzła Przełęcz pod Chłopkiem, Zamarła Turnia, Zawrat”.
Ten porządek nie odpowiada dzisiejszej mapie. Obecnie pomiędzy Kozią a Zmarzłą Przełęczą leży Zamarła Turnia. Mały Kozi Wierch znajduje się po drugiej stronie Zmarzłej Przełęczy, bliżej Zawratu.
W styczniu 1903 roku nazwy były więc rozmieszczone odwrotnie: Małym Kozim Wierchem nazywano turnię leżącą w miejscu dzisiejszej Zamarłej, a nazwę Zamarła Turnia odnoszono do skał po zachodniej stronie Zmarzłej Przełęczy, w stronę dzisiejszego Małego Koziego Wierchu.
Józef Nyka odtworzył ten okres nazewniczego porządkowania grani na podstawie dawnych przewodników, map i czasopism. Według jego ustaleń w marcu 1903 roku ksiądz Walenty Gadowski, w porozumieniu z Chmielowskim, umieścił nazwę Mały Kozi Wierch w jej obecnym miejscu.
Wtedy również Zamarła Turnia zaczęła zajmować na mapie położenie znane dzisiaj — pomiędzy Kozią i Zmarzłą Przełęczą.
Popularne zdanie, że do 1903 roku nazwa Zamarła Turnia odnosiła się do Małego Koziego Wierchu, jest skrótem tej bardziej złożonej historii. Na przełomie 1902 i 1903 roku obie nazwy istniały, ale ich położenie w grani nie było jeszcze ustalone.
Co mogło „zamarć”?
Pozostaje samo słowo. „Zamarła” prowadzi do czasownika „zamrzeć”. Wielki słownik języka polskiego PAN podaje między innymi znaczenie: przestać się ruszać i pozostać w bezruchu. Jako wyrazy bliskoznaczne wskazuje „zastygnąć” i „znieruchomieć”. Nazwę można więc odczytać jako obraz skały zatrzymanej w grani.
Od strony Dolinki Pustej turnia opada stromymi, nagimi płytami. Nie tworzy rozległego masywu i nie dominuje wysokością nad sąsiednimi szczytami. Jest wyodrębnionym fragmentem skały zamkniętym pomiędzy dwiema przełęczami.
Mogła przypominać coś zastygłego, nieruchomego i pozbawionego widocznego życia. To interpretacja wynikająca ze znaczenia słowa i wyglądu turni, a nie zachowane objaśnienie Nowickiego.
Zamarła nie znaczy Zmarzła
Bliskość Zmarzłej Przełęczy może nasuwać myśl, że obie nazwy mają wspólne pochodzenie. Znaczą jednak co innego: „Zamarła” wiąże się z ustaniem ruchu i zastygnięciem, a „Zmarzła” prowadzi do mrozu, lodu i zamarzania.
Późniejszy czterojęzyczny słownik nazw tatrzańskich zachował przy turni formy: słowacką Zamarła turnia, niemiecką Zamarła Turm i węgierską Zamarła-torony. W każdym przypadku polski człon „Zamarła” pozostał nieprzetłumaczony, a zmieniał się jedynie odpowiednik słowa „turnia” lub „wieża”.
Przy Zmarzłej Przełęczy zastosowano formy odnoszące się do zimna albo zamarzania. Słownik jest późniejszy niż samo powstanie nazw, pokazuje jednak, że traktowano je jako dwa odrębne określenia.
Dwa podobnie brzmiące słowa zachowały więc dwie różne historie.
Nazwa starsza od tragedii
W 1912 roku „Taternik” pisał już o drodze „na Zamarłą Turnię” oraz o południowej ścianie Zamarłej Turni. Rok później nazwa pojawiła się w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego”, między innymi przy opisie pierwszego wejścia zimowego.
Nazwa wskazywała wówczas turnię, jej wierzchołek i stoki. Prowadziła wspinaczy do ściany uznawanej za jeden z najpoważniejszych problemów ówczesnego taternictwa.
Stanisław Bronikowski zginął na południowej ścianie w 1917 roku, Mieczysław Szczuka w 1927, a Marzena i Lida Skotnicówny spadły z niej w 1929 roku.
Każdy z tych wypadków wydarzył się już pod istniejącą nazwą.
Słowo, które otrzymało drugie znaczenie
Początkowo Zamarła Turnia była nazwą topograficzną. Określała niewielką turnię, której położenie trzeba było odróżnić od sąsiednich przełęczy i szczytów. Późniejsze wypadki zmieniły sposób, w jaki zaczęto tę nazwę odbierać.
Prasa, poezja Juliana Przybosia, opowieść Zygmunta Lubertowicza i Czarna Pani z tekstów Jana Długosza stopniowo wiązały turnię z pamięcią o ludziach, którzy nie wrócili z jej południowej ściany.
Wcześniejsza nazwa zaczęła brzmieć tak, jakby od początku zapowiadała ich los.
Najpierw opisywała nieruchomą skałę.
Dopiero później zabrzmiała jak epitafium.
Historię pierwszych przejść, wypadków i stopniowego powstawania czarnej legendy rozwijam w artykule „Zamarła Turnia. Jak trudna ściana dostała czarną legendę”.
Więcej tekstów oddzielających pochodzenie tatrzańskich nazw od późniejszych legend znajduje się w dziale „Nazwy miejsc w Tatrach”.
O źródłach
Przy historii nazwy trzeba rozdzielić trzy poziomy pewności.
Autorstwo Franciszka Henryka Nowickiego jest utrwalone w późniejszej literaturze biograficznej i tatrzańskiej. Michał Jagiełło przypisuje mu stworzenie nazw Zamarła Turnia i Orla Baszta, powołując się między innymi na Polski słownik biograficzny oraz Wielką encyklopedię tatrzańską.
Rok 1902 pojawia się w późniejszych opracowaniach, lecz nie został tu potwierdzony własnym zapisem Nowickiego ani osobnym dokumentem nazewniczym. Dlatego jest przedstawiany jako przyjęte datowanie, a nie dokładnie udokumentowany moment nadania nazwy.
Zmienne położenie nazw na początku 1903 roku potwierdza bezpośrednio „Przegląd Zakopiański”. Odtworzenie dalszych zmian opiera się na analizie Józefa Nyki, który porównał dawne czasopisma, mapy i przewodniki.
Znaczenie związane z bezruchem jest interpretacją językową wspartą hasłem „zamrzeć” w Wielkim słowniku języka polskiego PAN. Nie jest cytatem ani zachowanym wyjaśnieniem intencji Nowickiego.
Bibliografia
- Michał Jagiełło, „Kazimierz Przerwa-Tetmajer”, s. 7–8 — przypisanie Nowickiemu nazw Zamarła Turnia i Orla Baszta.
- Janusz Chmielowski, „Przegląd Zakopiański”, 1903, nr 1, s. 4 — bezpośredni zapis kolejności nazw w grani od Koziego Wierchu do Zawratu.
- Józef Nyka, „Mały Kozi Wierch”, „Głos Seniora”, 1999, nr 6 — opracowanie zmian położenia nazw na przełomie 1902 i 1903 roku.
- Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, hasło „Nowicki Franciszek Henryk” w Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej — biografia Nowickiego i jego udział w powstaniu Orlej Perci.
- Wielki słownik języka polskiego PAN, hasło „zamrzeć”, znaczenie „w bezruchu”.
- „Taternik”, 1912, nr 6 — zapis nazwy Zamarłej Turni i drugiego przejścia południowej ściany.
- „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego”, 1913 — zapisy nazwy w opisach wejść i materiałach topograficznych.
- Janusz Chmielowski, Mieczysław Świerz, „Tatry Wysokie. Przewodnik szczegółowy”, t. 2, 1925 — opis Zamarłej Turni i jej południowej ściany.
- Czterojęzyczny słownik nazw Tatr — polskie, słowackie, niemieckie i węgierskie warianty nazw.